'Tuệ minh' và sự sáng suốt trong đời sống

3 giờ trướcBài gốc

Chính vì vậy, nhiều người hay dùng từ “tỉnh thức” để kêu gọi mọi người phải thực sự tỉnh táo, thoát khỏi vô minh và đạt đến một mức độ sáng suốt cao, đó chính là “tuệ minh”…

Không thiếu những hiện tượng vô minh!

Xã hội Việt Nam hiện nay tồn tại nhiều hiện tượng phản ánh vô minh (thiếu hiểu biết đúng đắn, không thấy rõ bản chất sự việc - là duyên sinh, vô thường, vô ngã) hoặc mù quáng (tin tưởng, hành động theo cảm tính, đám đông mà không suy xét). Những hiện tượng này thường xuất phát từ tâm lý lo lắng, bất an, thiếu kiến thức khoa học, ảnh hưởng của mạng xã hội và các yếu tố kinh tế - xã hội. Dưới đây là một số hiện tượng có thật:

- Mê tín dị đoan và lợi dụng tín ngưỡng để lừa đảo. Đây là một trong những biểu hiện rõ nét nhất của vô minh. Nhiều người dân, đặc biệt ở vùng nông thôn hoặc có trình độ dân trí thấp, vẫn tin mù quáng vào các “thầy bói”, “thầy trừ tà”, “cúng bái hóa giải vận hạn” hoặc mua vật phẩm tâm linh đắt đỏ (như vòng tay, tượng, bùa chú…) với hy vọng chữa bệnh, giàu có, tránh tai ương…

Các vụ việc thực tế như nhóm “Năng lượng gốc” hoặc “Hội thánh Đức Chúa Trời” (chưa được công nhận)… tuyên truyền “năng lượng chữa bách bệnh”, lợi dụng giáo lý tôn giáo để trục lợi, mê tín dị đoan; các hoạt động hầu đồng, xem bói, tổ chức lễ cúng tại nhà riêng… diễn ra khá phổ biến; lừa đảo qua mạng xã hội như bán “bùa yêu”, “thần tài” online…, hứa hẹn tài lộc nhưng thực chất là chiếm đoạt tiền bạc (điều này xuất phát từ tâm lý lo lắng kinh tế, bệnh tật khiến người ta dễ tin vào giải pháp “siêu nhiên” thay vì khoa học); tin tưởng vào những rao giảng đến độ mù quáng, không phân biệt đúng sai, thật giả. Mới nhất là trường hợp một người được cho là doanh nhân bị một người tự nhận là tu sĩ Phật giáo lừa tình, lừa tiền…

- Theo đuổi trend mù quáng trên mạng xã hội và hiệu ứng đám đông mạng xã hội tạo ra các làn sóng đám đông nhanh chóng, dẫn đến hành vi thiếu suy xét. Đó là trường hợp thần tượng thái quá, như nhiều bạn trẻ “đu trend” mù quáng, chen lấn, xô đẩy idol…; tung hô TikToker, influencer mà không kiểm chứng, dẫn đến “gục ngã vì đám đông” khi họ lộ scandal… Đó là mua sắm theo đám đông như tin theo “niềm tin may mắn” vào “ngày vía Thần tài” hàng năm, nhiều người đổ xô mua vàng dù giá cao, chỉ vì “đám đông làm vậy” mà không tính toán rủi ro tài chính. Đó là hiệu ứng đám đông tiêu cực, như lan truyền tin giả, “bóc phốt” không kiểm chứng, dẫn đến công kích, hạ nhục cá nhân hoặc nhóm người, gây tổn hại tâm lý và xã hội…

- Tin tưởng mù quáng vào các “tổ chức tôn giáo lạ” hoặc tà đạo. Các nhóm như “Đức Chúa Trời Mẹ”, “Pháp Luân Công” biến tướng, “Dương Văn Mình” (ở vùng dân tộc thiểu số)… lợi dụng mê tín để lôi kéo, yêu cầu đóng góp tiền bạc, công sức. Những hiện tượng mang màu sắc chính trị trá hình, chia rẽ đoàn kết dân tộc, gây hoang mang. Người tham gia thường là người thiếu hiểu biết, bị dụ dỗ bằng lời hứa “cứu rỗi”, “siêu thoát”, dẫn đến tan vỡ gia đình, mất tiền bạc, thậm chí thương tổn thân thể.

- Vô minh trong nhận thức xã hội và đạo đức. Đó là suy thoái đạo đức, vô cảm, như bạo lực học đường, bạo hành gia đình, ly hôn cao, xô xát nhau…, xuất phát từ vô minh về nhân quả, thiếu từ bi, nhân ái. Đó là tin vào thông tin sai lệch, dễ bị dẫn dắt bởi tin giả trên mạng xã hội, dẫn đến hoang mang, chia rẽ (ví dụ: xuyên tạc chính sách tôn giáo, lợi dụng “hiện tượng mạng” để chống phá…). Đó là thiếu tư duy phản biện, khi nhiều người chấp nhận “tích cực độc hại” hoặc chạy theo “chữa lành” bề nổi mà không đối diện thực tế.

Những hiện tượng này không phải là toàn bộ xã hội, nhưng chúng tồn tại phổ biến, đặc biệt ở nhóm dễ bị ảnh hưởng (người cao tuổi, vùng sâu vùng xa, giới trẻ mạng xã hội…). Nguyên nhân gốc rễ là do áp lực cuộc sống, thiếu giáo dục khoa học - đạo đức, mạng xã hội khuếch đại cảm xúc, bản thân ít chịu tự tìm hiểu để nâng cao hiểu biết...

Để vượt qua vô minh, cần nâng cao nhận thức, giáo dục tư duy phản biện, sống chánh niệm và dựa vào khoa học thay vì mù quáng tin tưởng.

“Tuệ minh” ở góc độ Phật giáo

“Tuệ minh” trong Phật giáo là sự kết hợp của hai từ Hán Việt: Tuệ (trí tuệ, wisdom) và minh (sáng suốt, rõ ràng, giác ngộ, illumination). Nó thường được hiểu là trí tuệ sáng suốt, trí tuệ minh bạch - tức là trí tuệ không chỉ thông minh thông thường mà còn thấy rõ chân lý, quán chiếu sâu sắc bản chất của thực tại (vô thường, khổ, vô ngã), dẫn đến sự giác ngộ và giải thoát khỏi phiền não, luân hồi.

Trong kinh điển Phật giáo, “tuệ minh” liên quan chặt chẽ đến các khái niệm cao cấp như: Tuệ minh sát, tức là trí tuệ quán chiếu, phát triển qua các tầng tuệ, giúp nhận ra sự sinh diệt của danh - sắc. Đây là trí tuệ viên mãn của Đức Phật và các bậc A-la-hán.

Tuệ minh không phải sự khôn ngoan thông thường (dùng để thành công, kiếm tiền, tranh đấu…) mà là tuệ giác siêu việt, giúp thấy rõ “như thật”, loại bỏ vô minh - gốc rễ của khổ đau. Xét ở lăng kính triết học, tuệ minh là nắm bắt được các quy luật vận động và soi chiếu các sự vật, hiện tượng dưới góc độ khoa học.

Chúng ta phải làm gì để đạt được tuệ minh? Theo giáo lý Phật giáo (đặc biệt là Đại thừa), tuệ minh không đến đột ngột mà phát triển dần qua thực hành Giới - Định - Tuệ (Tam vô lậu học), với các bước chính:

- Giữ giới làm nền tảng. Giới thanh tịnh giúp tâm không rối loạn, tạo điều kiện cho định và tuệ.

- Tu tập định, phát triển thiền chỉ để tâm an tịnh, tập trung. Thực hành thiền hơi thở, quán niệm thân hoặc các đề mục khác để đạt các tầng thiền. Tâm định thì mới có khả năng quán chiếu sâu.

- Phát triển tuệ, đây là phần cốt lõi để đạt tuệ minh. Thực hành thiền minh sát, tiến qua các tầng tuệ minh sát (từ tuệ biết tên và tướng, tuệ sinh diệt, đến tuệ sợ hãi, tuệ nhàm chán, tuệ muốn giải thoát và cuối cùng là tuệ chứng ngộ).

- Nghe pháp, học pháp và thực hành. Học kinh điển, nghe giảng từ thầy uy tín; áp dụng chánh niệm trong đời sống hàng ngày (ăn, đi, nằm, ngồi… đều quán sát tâm); thực hành từ, bi, hỷ, xả để hỗ trợ tuệ.

- Có thiện duyên và kiên trì vì tuệ minh cần thời gian dài, có khi nhiều kiếp (như truyền thuyết Đức Phật trải qua vô số kiếp). Không cầu nhanh chóng, tránh chấp trước kết quả.

Như vậy, tuệ minh là trí tuệ giác ngộ chân lý, giúp thoát khổ. Để đạt được, phải tu tập nghiêm túc Giới - Định - Tuệ, sống chánh niệm, buông xả tham sân si. Không phải ai cũng đạt tuệ minh viên mãn như Phật, nhưng ai cũng có thể phát triển tuệ từng bước để sống an lạc, giảm khổ đau trong đời này.

Tuệ minh trong đời sống

Trong đời sống hàng ngày, “tuệ minh” (hay “minh tuệ”) không còn là khái niệm Phật học thuần túy (tuệ minh tức trí tuệ sáng suốt, giác ngộ) mà được hiểu như là biểu tượng của lối sống tối giản, buông bỏ. Tức là, chúng ta giảm ham muốn và tích lũy vật chất, không chấp trước danh lợi, gia đình, dục vọng hay cảm xúc - điều này khơi dậy khát khao sống chậm, giảm tiêu xài, tìm an lạc nội tâm giữa xã hội vật chất, áp lực kinh tế và mạng xã hội ồn ào.

Đồng thời, bản thân luôn hướng đến tự do (khi đã giảm bớt sự ràng buộc về vật chất, danh lợi, các mối quan hệ…), chú trọng sự an lạc ngay bên trong con người của mình và không ngừng học tập về nâng cao hiểu biết (cả về đời sống, về khoa học…)

Như vậy, mỗi người có thể thực hành những gì để đạt được “tuệ minh” theo cách hiểu đời sống? Trên hết, chúng ta cần có được trí tuệ sáng suốt qua buông xả và sống chân thực trong đời sống hàng ngày. Các bước thực hành thiết thực, phù hợp với mọi người:

- Sống giản dị và giảm chấp trước, hạn chế tiêu xài không cần thiết (chỉ mua những gì thực sự cần, tránh mua sắm theo cảm xúc, khoe mẽ hoặc theo trend); buông bỏ dần tham ái (không bám víu quá mức vào tiền bạc, danh tiếng, điện thoại/mạng xã hội...); giữ giới và chánh niệm hàng ngày (áp dụng Ngũ giới cơ bản như không sát sinh, ví dụ như thử ăn chay vài ngày/tuần, không trộm cắp, không tà dâm, không nói dối, không rượu chè); thực hành chánh niệm (quan sát hơi thở, cảm xúc, hành động mỗi ngày, như khi ăn, đi, làm việc)…

- Tu tập thiền định và quán chiếu, thiền hơi thở 10-20 phút/ngày (ngồi yên, theo dõi hơi vào - ra để tâm an tịnh); quán chiếu vô thường (nhìn mọi thứ (vui buồn, giàu nghèo, thân thể…) đều thay đổi, không có gì là bất biến, vĩnh cửu để giảm bám víu, tăng trí tuệ sáng suốt); đọc sách đơn giản về chánh niệm (một số loại kinh, sách khoa học, sách dạy làm người… để nuôi dưỡng tuệ giác).

- Phát triển từ bi và nhẫn nại, thực hành lòng từ (mỗi ngày chúc phúc cho mình và người khác - “Mong tôi an lạc, mong mọi người an lạc”; làm các việc thiện phù hợp một cách thực lòng); nhẫn nhục (khi bị chỉ trích, hiểu lầm thì chấp nhận thay vì sân hận - rèn “minh” để được sáng suốt và không bị cảm xúc che mờ).

- Học hỏi và kiên trì, nghe pháp, đọc những điều bổ ích (nhất là những gì có thể mang lại nhận thức và tình cảm tích cực cho bản thân, xem và chia sẻ nhưng không mê tín hay theo trend); kiên trì thực hành từng bước nhỏ (không cầu kết quả nhanh); “tuệ minh” đến từ tích lũy hàng ngày, không phải đột ngột.

Tóm lại, theo cách hiểu đời sống, “tuệ minh” là lối sống chân thực, buông xả để trí tuệ sáng suốt và tâm an lạc. Mỗi người không phân biệt xuất gia hay tại gia, đều có thể đạt được bằng cách sống giản dị, chánh niệm, giữ giới và quán chiếu hàng ngày. Đó là cách biến “tuệ minh” từ biểu tượng của tôn giáo thành phẩm chất thực sự trong cuộc sống hiện đại.

Nguyễn Minh Hải/Báo Giác Ngộ

Nguồn Giác ngộ : https://giacngo.vn/tue-minh-va-su-sang-suot-trong-doi-song-post79089.html