Tương lai nào cho kiểm soát vũ khí hạt nhân?

3 giờ trướcBài gốc

Sự kiện này diễn ra trong bối cảnh đặc biệt đáng lo ngại. Nga và Mỹ hiện nắm giữ khoảng 90% tổng số đầu đạn hạt nhân toàn cầu. Khi không còn New START, họ không chỉ được tự do sản xuất và triển khai thêm vũ khí hạt nhân, mà còn mất đi toàn bộ cơ chế minh bạch và kiểm chứng vốn giúp duy trì sự ổn định chiến lược suốt nhiều thập niên. “Đồng hồ tận thế” của Bản tin các nhà khoa học nguyên tử - biểu tượng cho mức độ cận kề của thảm họa hạt nhân - đã được chỉnh lên mức 85 giây trước nửa đêm, gần nhất trong lịch sử tồn tại của đồng hồ này. Đó không còn là lời cảnh báo mang tính biểu tượng, mà là phản ánh chân thực của một thế giới đang tiến sát mép vực.

Hiệp ước New START đã chính thức hết hiệu lực vào ngày 5/2/2026. Khi New START hết hạn, trật tự kiểm soát hạt nhân toàn cầu rơi vào khoảng trống pháp lý.

New START là sản phẩm của một thời kỳ tương đối lạc quan trong quan hệ quốc tế. Được ký kết năm 2010, hiệp ước kế thừa chuỗi các thỏa thuận START từ đầu thập niên 1990 - thời điểm Chiến tranh Lạnh vừa kết thúc, niềm tin vào hợp tác và giải trừ vũ khí còn hiện hữu. Khi đó, Tổng thống Mỹ Barack Obama kêu gọi “hòa bình và an ninh cho một thế giới không có vũ khí hạt nhân”, trong khi tại Nga, Tổng thống khi đó Dmitry Medvedev được kỳ vọng sẽ mở ra một giai đoạn chính trị cởi mở hơn. Bầu không khí “tái khởi động” quan hệ Mỹ - Nga từng được thể hiện một cách biểu tượng bằng chiếc nút bấm “Reset” mà chính quyền Obama trao tặng Moskva.

Theo New START, mỗi bên chỉ được triển khai tối đa 1.550 đầu đạn hạt nhân chiến lược và không quá 700 phương tiện mang phóng như tên lửa đạn đạo xuyên lục địa, tên lửa đạn đạo phóng từ tàu ngầm hoặc máy bay ném bom chiến lược. Quan trọng hơn cả những con số là hệ thống thanh tra, trao đổi dữ liệu và thông báo thường xuyên, cho phép hai bên theo dõi lẫn nhau, giảm thiểu nguy cơ hiểu lầm và tính toán sai lầm chiến lược. Trong nhiều năm, hiệp ước này đã được cả Mỹ và Nga tuân thủ tương đối nghiêm túc.

Tuy nhiên, mọi thỏa thuận đều mang dấu ấn của thời đại. Khi quan hệ Nga - phương Tây xấu đi nghiêm trọng, đặc biệt sau cuộc chiến tại Ukraine, nền tảng chính trị để duy trì New START dần sụp đổ. Dù Tổng thống Vladimir Putin từng đề xuất gia hạn không chính thức thêm một năm, và ban đầu Tổng thống Donald Trump tỏ ra quan tâm, nhưng rốt cuộc không có thỏa thuận nào được ký kết. New START kết thúc đúng hạn vào ngày 5/2/2026, để lại một khoảng trống nguy hiểm trong cấu trúc an ninh toàn cầu.

Về mặt lý thuyết, việc hiệp ước hết hiệu lực không đồng nghĩa ngay lập tức với một cuộc chạy đua vũ trang mới. Cả Nga và Mỹ hiện vẫn sở hữu hàng nghìn đầu đạn trong kho dự trữ, đủ để tăng nhanh số lượng triển khai mà không cần mở rộng ồ ạt năng lực sản xuất. Nga có thể tận dụng các hệ thống mới như tên lửa đạn đạo siêu nặng RS-28 Sarmat, có khả năng mang tới 15 phương tiện hồi quyển độc lập, mỗi phương tiện lại chứa nhiều đầu đạn. Mỹ, trong khi đó, có thể tăng số đầu đạn trên các tên lửa hiện có, mở rộng phi đội máy bay ném bom B-21 hoặc đẩy nhanh chương trình tàu ngầm hạt nhân lớp Columbia.

Nhưng vấn đề cốt lõi không chỉ nằm ở số lượng đầu đạn. Sự sụp đổ của New START đồng nghĩa với việc chấm dứt toàn bộ cơ chế minh bạch và kiểm chứng: Không còn thanh tra tại chỗ, không còn trao đổi dữ liệu định kỳ, không còn hơn 1.000 thông báo mỗi năm về sự di chuyển và trạng thái của các lực lượng hạt nhân. Trong bối cảnh lòng tin giữa Nga và Mỹ đang ở mức thấp nhất kể từ Chiến tranh Lạnh, sự thiếu vắng thông tin đáng tin cậy có thể dẫn đến những nhận định sai lầm, kéo theo các quyết định mang tính sinh tử cho toàn nhân loại.

Nỗi lo chiến lược của mỗi bên cũng ngày càng chồng chất. Nga quan ngại trước sự phát triển của các loại vũ khí thông thường chính xác cao của Mỹ, có khả năng tấn công các thành phần lực lượng hạt nhân Nga mà không cần sử dụng vũ khí hạt nhân. Dự án lá chắn tên lửa “Vòm Vàng” do Washington đề xuất càng làm Moskva lo sợ cán cân răn đe bị phá vỡ, buộc Nga phải phát triển những hệ thống xuyên thủng phòng thủ như Sarmat hay Avangard. Ngược lại, Mỹ ngày càng bị ám ảnh bởi sự trỗi dậy nhanh chóng của Trung Quốc - quốc gia đang mở rộng kho vũ khí hạt nhân với tốc độ chưa từng có và được dự đoán có thể sở hữu hơn 1.000, thậm chí 1.500 đầu đạn trong thập niên tới.

Dù không quốc gia nào tuyên bố rút khỏi Hiệp ước không phổ biến vũ khí hạt nhân (NPT), nhưng nền tảng đạo lý của hiệp ước này đang bị xói mòn. NPT không chỉ yêu cầu các nước không sở hữu vũ khí hạt nhân không được phát triển loại vũ khí này, mà còn cam kết các cường quốc hạt nhân phải tiến tới giải trừ. Khi Mỹ và Nga - hai trụ cột của hệ thống kiểm soát vũ khí - được tự do mở rộng kho vũ khí, các quốc gia khác sẽ ngày càng ít lý do để tiếp tục tuân thủ những cam kết kiềm chế. Thế giới vì vậy đang bước vào một giai đoạn bất ổn mới, nơi các rào chắn pháp lý, kỹ thuật và niềm tin từng giúp ngăn chặn thảm họa hạt nhân lần lượt sụp đổ. Sự nguy hiểm không chỉ nằm ở khả năng bùng nổ một cuộc chiến tranh hạt nhân toàn diện, mà còn ở nguy cơ xung đột hạt nhân hạn chế, tai nạn, hay tính toán sai lầm trong những thời điểm căng thẳng cao độ.

Chính sự trỗi dậy của Trung Quốc đã làm thay đổi căn bản môi trường chiến lược toàn cầu. Thế đối đầu hạt nhân lưỡng cực Mỹ – Nga vốn định hình suốt Chiến tranh Lạnh đang dần chuyển thành một trật tự “tam cực”. Mọi động thái của Mỹ nhằm đối phó Trung Quốc - như triển khai máy bay ném bom chiến lược ở khu vực Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương - đều kéo theo phản ứng từ Nga. Hiệu ứng “đàn phong cầm” xuất hiện khi Trung Quốc mở rộng lực lượng hạt nhân khiến Mỹ tăng cường răn đe, và điều đó lại thúc đẩy Nga tái vũ trang.

Trong bối cảnh đó, triển vọng về một hiệp ước kiểm soát vũ khí hạt nhân mới trở nên mong manh hơn bao giờ hết. Bắc Kinh kiên quyết từ chối tham gia các cuộc đàm phán, cho rằng kho vũ khí của mình vẫn nhỏ hơn nhiều so với Mỹ và Nga. Không có Trung Quốc, Washington không muốn bị ràng buộc; còn Moskva thì không sẵn sàng nhượng bộ trong khi cảm thấy bị đe dọa từ cả NATO lẫn các hệ thống phòng thủ tên lửa của Mỹ.

Hệ quả của sự sụp đổ New START không chỉ giới hạn trong quan hệ giữa các cường quốc. Tại châu Âu, nơi vốn dựa nhiều vào “chiếc ô hạt nhân” của Mỹ, những lo ngại về độ tin cậy của các bảo đảm an ninh đang gia tăng. Các cuộc thảo luận về khả năng hình thành một chiếc ô hạt nhân châu Âu, với vai trò của Anh và Pháp, bắt đầu xuất hiện. Một số chuyên gia tại Bắc Âu đề xuất chương trình hạt nhân chung, trong khi ở Đức và Ba Lan, những cuộc tranh luận từng bị xem là cấm kỵ nay đã được công khai.

Thế giới vì vậy đang bước vào một giai đoạn bất ổn mới, nơi các rào chắn pháp lý, kỹ thuật và niềm tin từng giúp ngăn chặn thảm họa hạt nhân lần lượt sụp đổ. Sự nguy hiểm không chỉ nằm ở khả năng bùng nổ một cuộc chiến tranh hạt nhân toàn diện, mà còn ở nguy cơ xung đột hạt nhân hạn chế, tai nạn, hay tính toán sai lầm trong những thời điểm căng thẳng cao độ.

Cố học giả người Anh Headley Bull từng cho rằng các hiệp ước kiểm soát vũ khí mang tính “co thắt”, diễn ra theo từng đợt và sự kết thúc của một hiệp ước không nhất thiết là dấu chấm hết vĩnh viễn. Lịch sử có thể lặp lại điều đó. Nhưng ở thời điểm hiện tại, khi thế giới chuyển sang trật tự tam cực, khi đối đầu địa chính trị ngày càng gay gắt và lòng tin gần như cạn kiệt, hy vọng về một khuôn khổ kiểm soát vũ khí mới dường như xa vời hơn bao giờ hết.

Cuộc chạy đua vũ trang hạt nhân toàn cầu không còn là nguy cơ trừu tượng, mà đang dần trở thành hiện thực. Khi New START khép lại, thế giới không chỉ mất đi một hiệp ước, mà mất đi một trong những lá chắn cuối cùng ngăn loài người trượt vào vòng xoáy tự hủy diệt.

Thanh Bình

Nguồn Bắc Ninh : https://baobacninhtv.vn/tuong-lai-nao-cho-kiem-soat-vu-khi-hat-nhan--postid439357.bbg