Danh nhân Lương Văn Chánh sinh vào khoảng thập niên 40 của thế kỷ XVI, quê ở Thanh Hóa. Năm 1578, ông theo lệnh Chúa Nguyễn Hoàng chiêu tập lưu dân vào khai khẩn vùng đất từ Nam đèo Cù Mông đến Bắc Đèo Cả, từng bước hình thành những làng mạc đầu tiên trên vùng châu thổ sông Đà Rằng và Sông Cái.
Với tài năng và tầm nhìn của mình, cùng với ý chí, sức mạnh đoàn kết của Nhân dân, vùng đất này nhanh chóng trở nên trù phú, xóm làng ngày càng đông đúc, trải dài từ Cù Mông đến núi Đá Bia. Đây chính là nền tảng quan trọng để năm 1611, Chúa Nguyễn Hoàng thành lập phủ Phú Yên (nay thuộc tỉnh Đắk Lắk). Sau khi ông qua đời vào ngày 19 tháng 9 năm Tân Hợi (tức năm 1611) tại thôn Phụng Tường (nay thuộc xã Phú Hòa 2, tỉnh Đắk Lắk), nhân dân địa phương đã suy tôn ông là "Thành Hoàng" và lập đền thờ để ghi nhớ công lao to lớn của ông đối với vùng đất này. Ông Lương Phú Cảnh, hậu duệ đời thứ 16 của danh nhân Lương Văn Chánh. Chủ tịch Hội đồng họ lương Phú Yên tỉnh Đắk Lắk tự hào:"Chúng tôi với lòng tôn kính, tôn thờ ông bà luôn luôn chăm lo hương khói, bảo tồn giá trị và nhắc nhở cho con cháu mình sau này học tập tấm gương của các bậc tiền nhân, trong đó có ngài Lương Văn Chánh, cố gắng giữ gìn".
Rước kiệu về đền thờ danh nhân Lương Văn Chánh.
Người dân ở vùng đất Phú Yên nô nức đi dự lễ hội.
Lễ dâng hương không chỉ là hoạt động văn hóa tâm linh, mà còn là dịp để các tầng lớp nhân dân bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc, giáo dục truyền thống “uống nước nhớ nguồn" cho thế hệ trẻ. Em Nguyễn Đỗ Huỳnh Anh, học sinh trường THPT Chuyên Lương Văn Chánh chia sẻ: "Cảm nhận đầu tiên của em vô cùng tự hào và xúc động vì mặc dù đã học ở ngôi trường Lương Văn Chánh 3 năm rồi với rất nhiều những niềm tự hào nhưng đây là lần đầu tiên em được bước chân đến một lễ hội như thế này. Thông qua việc được chứng kiến những nét đẹp truyền thống của tỉnh nhà, không chỉ khơi dậy trong em niềm tự hào mà còn qua đó khơi dậy cho em những ý thức, những mong muốn gìn giữ những nét đẹp văn hóa này".
Biểu diễn một vở tuồng cổ tại Lễ hội đền thờ danh nhân Lương Văn Chánh.
Người dân dâng hương tưởng nhớ danh nhân đã có công khai khẩn vùng đất từ Nam đèo Cù Mông đến Bắc Đèo Cả
Mộ và Đền thờ danh nhân Lương Văn Chánh được công nhận là Di tích lịch sử quốc gia vào năm 1996, thường xuyên được các cấp chính quyền cùng Nhân dân quan tâm tu bổ, tôn tạo. Tại Đền thờ Lương Văn Chánh còn có cây bồ đề cổ thụ đã được công nhận là cây di sản Việt Nam vào năm 2015. Cũng tại đây còn lưu giữ 14 sắc phong của các đời vua triều Nguyễn phong tặng, được các thế hệ con cháu tộc họ Lương gìn giữ, bảo quản cẩn thận. Với những giá trị về lịch sử văn hóa của cụm di tích này, thực hiện Nghị quyết 80 của Bộ Chính trị, Sở Văn hóa, Thể thao và du lịch Đắk Lắk có kế hoạch nâng cấp Lễ hội hằng năm gắn với phát triển du lịch. Đồng thời có kế hoạch lập hồ sơ để đề nghị Chính phủ công nhận cụm di tích Mộ và đền thờ Lương Văn Chánh là di tích quốc gia đặc biệt. Ông Nguyễn Lê Vũ, Phó Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Đắk Lắk, Trưởng Ban tổ chức Lễ hội đền thờ Lương Văn Chánh, cho biết:"Hiện giờ chúng tôi có một dự án tu bổ, tôn tạo di tích này. Sẽ giải phóng mặt bằng toàn bộ khu vực này; chỉnh trang lại toàn bộ khuôn viên di tích, kể cả chúng tôi làm một khu tái định cư để tái định cư cho dân khu vực này. Về phần hội, chúng tôi sẽ chủ động phối hợp với xã Phú Hòa 2 để bà con được tham gia vào chính các hoạt động của lễ hội này, làm đàng hoàng hơn, xứng đáng với công lao của vị tiền nhân mở cõi".
Mộ và Đền thờ danh nhân Lương Văn Chánh được công nhận là Di tích lịch sử quốc gia từ năm 1996
Dưới bóng cây bồ đề di sản Việt Nam, đảng bộ, chính quyền và nhân dân địa phương thành kính tưởng nhớ danh nhân Lương Văn Chánh và các bậc tiền nhân.
Cùng với lễ dâng hương, trong chương trình Lễ hội đền thờ Lương Văn Chánh diễn ra trong hai ngày 23 và 24/3 còn có các hoạt động văn hóa truyền thống như: Lễ rước linh vị từ mộ về đền thờ; biểu diễn vở tuồng cổ "tình yêu và khát vọng" nói về công lao danh nhân Lương Văn Chánh những ngày đầu mở đất; múa cờ, biểu diễn nghệ thuật và hội đánh Bài Chòi... Đây là địa chỉ về nguồn có ý nghĩa sâu sắc, góp phần giáo dục truyền thống cho các thế hệ và là điểm đến thu hút du khách trong và ngoài tỉnh đến tham quan, tìm hiểu về lịch sử, văn hóa của vùng đất này.
CTV Lê Biết/VOV-Tây Nguyên