Tuyển sinh 2026: Chọn ngành Tâm lý - Cơ hội nghề nghiệp nhìn từ làn sóng AI?

4 giờ trướcBài gốc

AI không thể thay thế các “mối quan hệ trị liệu”

Trong vài năm trở lại đây, cụm từ “sức khỏe tâm thần” xuất hiện ngày càng nhiều trong đời sống xã hội. Từ trường học, gia đình đến doanh nghiệp, nhu cầu chăm sóc tâm lý, tham vấn và trị liệu đang gia tăng rõ rệt, đặc biệt ở người trẻ.

Theo thống kê của UNICEF, khoảng 20% trẻ vị thành niên trên thế giới có vấn đề liên quan đến sức khỏe tâm thần. Tại Việt Nam, con số này là khoảng 21%, đáng chú ý khoảng 50% dấu hiệu của các vấn đề tâm thần xuất hiện trước tuổi 18.

“Xã hội càng phát triển, nhịp sống càng căng thẳng, càng hối hả thì các vấn đề về sức khỏe tâm thần càng gia tăng”, PGS.TS Hoàng Trung Học nhận định.

Không chỉ áp lực học tập, thi cử, người trẻ hôm nay còn đối diện với môi trường số dày đặc, nơi mạng xã hội, game online và AI đang tác động mạnh mẽ đến hành vi, cảm xúc và khả năng kết nối con người. Một nghịch lý đang hiện hữu đó là công nghệ càng phát triển, con người càng có cảm giác cô đơn.

PGS.TS Hoàng Trung Học, Trưởng khoa Tâm lý giáo dục, Học viện Quản lý Giáo dục. Ảnh: Xuân Quý

Phân tích hiện tượng này, Trưởng khoa Tâm lý giáo dục, Học viện Quản lý Giáo dục cho rằng cần phân biệt rõ giữa “kết nối số” và “kết nối tâm lý”.

“Kết nối xã hội được tạo thành từ kết nối số cộng với kết nối tâm lý. Mạng xã hội hay AI tạo ra kết nối số, trao đổi thông tin trên môi trường ảo. Nhưng kết nối tâm lý lại là sự lắng nghe, thấu hiểu, tương tác trực tiếp giữa con người với con người. Chính kết nối tâm lý mới tạo ra cảm giác được sẻ chia, được chữa lành và cân bằng cảm xúc”, PGS.TS Hoàng Trung Học chia sẻ.

Để tạo ra một sự an toàn về mặt tâm lý, sự cân bằng về đời sống tinh thần thì kết nối về mặt tâm lý cực kỳ quan trọng. Cảm giác cô đơn cũng như sự an hòa về mặt tâm lý là do kết nối tâm lý tạo nên, chứ không phải do kết nối số. Đây cũng chính là lý do khiến ngành Tâm lý không những không mất đi vai trò trong thời đại AI, mà ngược lại, càng trở nên cần thiết hơn.

Cùng với sự bùng nổ của AI, không ít phụ huynh và thí sinh lo ngại rằng những ngành nghề liên quan đến tư vấn, giao tiếp hay hỗ trợ con người sẽ dần bị thay thế bởi máy móc.

Với ngành Tâm lý, nỗi băn khoăn ấy càng rõ nét khi hiện nay nhiều nền tảng AI đã có thể trò chuyện, phân tích cảm xúc, thậm chí đưa ra lời khuyên tương đối tự nhiên. Tuy nhiên, theo PGS.TS Hoàng Trung Học, AI chỉ có thể hỗ trợ chứ không thể thay thế một nhà tâm lý thực thụ.

Điểm khác biệt lớn nhất nằm ở tính cá thể hóa và khả năng tạo ra mối quan hệ trị liệu tâm lý. Với một nhà tâm lý, một nhà tham vấn, một nhà trị liệu, một người hỗ trợ tâm lý,… cách tiếp cận quan trọng nhất là tiếp cận cá thể hóa.

“Mỗi cây mỗi hoa, mỗi nhà mỗi cảnh. Không có một lời khuyên nào đúng cho tất cả mọi người. Một nhà tâm lý phải tiếp cận từng thân chủ như một cá thể riêng biệt, với hoàn cảnh, cảm xúc và trải nghiệm riêng. Trong khi đó, AI về bản chất vẫn là xử lý theo mẫu”, PGS.TS Hoàng Trung Học phân tích.

Bên cạnh đó, trong tham vấn và trị liệu tâm lý, sự chữa lành không chỉ đến từ kỹ thuật chuyên môn mà còn đến từ cảm giác được lắng nghe, được thấu hiểu và được tôn trọng.

“Bạn đến gặp một nhà tâm lý với niềm tin rằng người đó có thể giúp mình. Bạn được lắng nghe, được soi sáng, được thấu hiểu. Chính mối quan hệ ấy đã là một quá trình trị liệu rồi. AI không thể tạo ra được điều đó, vì AI không phải là con người”, PGS.TS Hoàng Trung Học nhấn mạnh.

Đây cũng là lý do khiến nhiều chuyên gia cho rằng, trong kỷ nguyên số, những ngành nghề liên quan trực tiếp đến cảm xúc, tương tác và chăm sóc con người sẽ vẫn giữ vai trò đặc biệt quan trọng.

PGS.TS Hoàng Trung Học trao đổi cùng phóng viên Báo Đại biểu Nhân dân. Ảnh: Xuân Quý

Nghề Tâm lý: Không “hot” nhất thời mà là nhu cầu dài hạn của xã hội

Một trong những băn khoăn phổ biến nhất của phụ huynh khi con lựa chọn ngành Tâm lý là cơ hội việc làm sau tốt nghiệp. Trong nhiều năm, đây từng bị xem là ngành học “khó xin việc”, thiếu đầu ra rõ ràng. Tuy nhiên, thực tế hiện nay đang cho thấy một sự chuyển dịch mạnh mẽ.

Theo PGS.TS Hoàng Trung Học, nhu cầu nhân lực tâm lý đang tăng lên ở nhiều lĩnh vực, từ trường học, bệnh viện đến doanh nghiệp, truyền thông và các tổ chức xã hội. Ông dẫn chứng, Việt Nam hiện có khoảng 22 triệu học sinh, sinh viên. Theo quy định về vị trí việc làm tư vấn học đường tại các cơ sở giáo dục, nhu cầu nhân lực tâm lý học đường trong thời gian tới sẽ rất lớn.

“Nếu theo mô hình quốc tế, cứ khoảng 500 học sinh cần một nhà tâm lý. Chỉ riêng hệ thống giáo dục đã cho thấy nhu cầu nhân lực là rất lớn”, PGS.TS Hoàng Trung Học nhận định.

Bên cạnh đó, tỷ lệ trẻ em và thanh thiếu niên gặp vấn đề sức khỏe tâm thần đang gia tăng, trong khi khả năng tiếp cận dịch vụ hỗ trợ tâm lý tại Việt Nam vẫn còn thấp. Theo thống kê, hiện mới khoảng 8,4% trẻ em có vấn đề tâm lý được tiếp cận các dịch vụ tham vấn, hỗ trợ và trị liệu. Khoảng trống này mở ra nhu cầu lớn đối với các trung tâm tham vấn, trị liệu, bệnh viện, cơ sở giáo dục đặc biệt và các dự án phát triển con người.

“Chúng ta thấy rằng nhu cầu đối với các trung tâm can thiệp, tham vấn, trị liệu tâm lý đối với các trường học, bệnh viện, dự án phát triển con người,… nhiều đến như thế nào. Ở đâu làm việc với con người, ở đó cần hiểu biết tâm lý”, PGS.TS Hoàng Trung Học khẳng định.

Tuy nhiên, cơ hội nghề nghiệp không tự động đến với tất cả mọi người. Bởi người giỏi thì ngành nào cũng có cơ hội, người không chịu học tập thì học ngành Tâm lý vẫn có thể thất nghiệp.

Theo PGS.TS Hoàng Trung Học, sinh viên ngành Tâm lý cần phát triển mạnh các năng lực mà AI khó thay thế. Ảnh: Xuân Quý

Theo các chuyên gia, AI đang buộc giáo dục đại học phải thay đổi cách đào tạo và người học cũng phải thay đổi cách học. Trong lĩnh vực Tâm lý học, nếu sinh viên chỉ dừng ở việc ghi nhớ lý thuyết, trình bày khái niệm hay lặp lại kiến thức có sẵn, AI hoàn toàn có thể làm nhanh và tốt hơn.

“Bây giờ chỉ cần vài cú nhấp chuột là AI có thể viết một bài luận rất mượt, rất chuẩn. Nếu học theo cách cũ thì AI sẽ làm hại sinh viên”, PGS.TS Hoàng Trung Học nhận định.

Theo đó, điều quan trọng không phải là né tránh AI mà là học cách sử dụng AI như một công cụ hỗ trợ, biến AI thành trợ lý của mình chứ không phải trở thành người phụ thuộc vào AI.

Trưởng khoa Tâm lý giáo dục, Học viện Quản lý Giáo dục cho rằng sinh viên ngành Tâm lý cần phát triển mạnh các năng lực mà AI khó thay thế, bao gồm: tư duy phản biện, khả năng đặt câu hỏi, kỹ năng lắng nghe, thấu cảm và kết nối trực tiếp với con người. Đặc biệt là năng lực đặt câu hỏi trong thời đại AI.

“Người thành công trong thời đại này không phải là người tìm ra câu trả lời nhanh nhất, mà là người biết đặt câu hỏi trúng nhất, đúng nhất và chuẩn nhất. Các bạn có thể sử dụng AI để tổng hợp nhưng phải định hướng AI, phải phản biện AI, kiểm chứng AI và phải đào tạo AI.”, PGS.TS Hoàng Trung Học chia sẻ.

Chọn nghề là giải “bài toán đa biến”

Đưa ra lời khuyên cho thí sinh mùa tuyển sinh 2026, PGS.TS Hoàng Trung Học cho rằng việc chọn ngành, chọn nghề không nên chỉ dựa trên xu hướng hay cảm tính nhất thời.

So sánh lựa chọn nghề nghiệp như giải một “bài toán đa biến”, theo PGS.TS Hoàng Trung Học, có ít nhất năm yếu tố cần cân nhắc gồm: sở thích cá nhân, nhu cầu xã hội, năng lực bản thân, đặc điểm tính cách và sự đồng thuận của gia đình.

“Chọn nghề nào thì trước hết mình phải thích. Xã hội phải cần. Mình phải có năng lực đáp ứng. Tính cách phải phù hợp. Và ở Việt Nam cũng không thể bỏ qua sự đồng thuận của gia đình”, ông chia sẻ.

PGS.TS Hoàng Trung Học chúc các sĩ tử chân cứng đá mềm, thành công với lựa chọn của mình trong mùa tuyển sinh 2026. Ảnh: Xuân Quý

Theo Trưởng khoa Tâm lý giáo dục, Học viện Quản lý Giáo dục, đáp án thành công là lựa chọn có thể dung hòa được nhiều yếu tố nhất trong số đó. Với riêng ngành Tâm lý, đây là lĩnh vực phù hợp với những người thực sự yêu thích làm việc với con người, mong muốn chăm sóc sức khỏe tâm thần cho cộng đồng và có khả năng lắng nghe, sẻ chia.

“Ngành này không dành cho sự hời hợt. Nó đòi hỏi chiều sâu của tri thức, sự bền bỉ trong cảm xúc và tinh thần nhân văn rất lớn”, PGS.TS Hoàng Trung Học nhấn mạnh.

Trong bối cảnh AI phát triển mạnh mẽ, nỗi lo bị thay thế là điều dễ hiểu. Tuy nhiên, ở góc độ khác, chính sự phát triển của công nghệ lại đang làm nổi bật hơn giá trị của những nghề nghiệp mang tính nhân văn và kết nối con người.

AI có thể tổng hợp dữ liệu, phân tích thông tin và hỗ trợ kỹ thuật, nhưng sự thấu cảm, niềm tin, khả năng chữa lành và mối liên kết giữa con người với con người vẫn là điều mà công nghệ chưa thể thay thế.

Và đó cũng là lý do khiến ngành Tâm lý trở thành một lựa chọn đáng cân nhắc trong mùa tuyển sinh năm nay, không chỉ bởi cơ hội nghề nghiệp đang mở rộng, mà còn bởi đây là một trong những lĩnh vực giúp con người giữ lại phần “người” nhất trong thời đại số.

Gửi một lời chúc tới các sĩ tử mùa tuyển sinh 2026, PGS.TS Hoàng Trung Học, Trưởng khoa Tâm lý giáo dục, Học viện Quản lý Giáo dục mong rằng tất cả các bạn "chân cứng đá mềm", thành công với lựa chọn của mình.

"Khi chúng ta đã làm hết mình với lựa chọn mà mình mong muốn, có được hay không cũng đừng buồn. Được thì mừng, nếu chưa được thì cũng đừng quá buồn vì mình đã làm hết sức mình rồi. Và khi cánh cửa này đóng lại thì có thể có một cánh cửa khác sẽ mở ra", PGS.TS Hoàng Trung Học nhắn nhủ.

Chi Nguyễn - Xuân Quý

Nguồn Đại Biểu Nhân Dân : https://daibieunhandan.vn/tuyen-sinh-2026-chon-nganh-tam-ly-co-hoi-nghe-nghiep-nhin-tu-lan-song-ai-10418090.html