Ứng dụng AI vào dịch vụ công: Người cao tuổi có đang bị đẩy ra bên lề?

17 giờ trướcBài gốc

Minh họa: ĐT

Cuộc cách mạng Trí tuệ nhân tạo (AI) đang tràn vào mọi ngóc ngách của quản trị công, hứa hẹn một kỷ nguyên hiệu quả chưa từng thấy. Tuy nhiên, đằng sau những con số về tăng trưởng GDP hay thời gian xử lý hồ sơ được rút ngắn là một bóng ma đang dần hiện hữu: "Sự phân hóa lớn tiếp theo" (The Next Great Divergence). Trong dòng chảy kỹ thuật số ấy, một câu hỏi nhức nhối được đặt ra: Liệu người cao tuổi - nhóm đối tượng vốn đã mong manh trong xã hội,có đang bị đẩy ra bên lề của con tàu tiến tới tương lai?.

Hiệu năng thần tốc và lời hứa về một chính phủ "không ngủ"

AI không còn là lý thuyết viễn tưởng mà đã trở thành công cụ thực thi công vụ tại nhiều quốc gia châu Á - Thái Bình Dương. Tại Singapore, nền tảng Moments of Life đã giúp các bậc cha mẹ hoàn tất thủ tục đăng ký sinh và trợ cấp chỉ trong 15 phút thay vì 2 giờ như trước đây.

Singapore là một trong những quốc gia có tốc độ già hóa dân số nhanh nhất thế giới. Trước thách thức này, Chính phủ Singapore kỳ vọng hỗ trợ người cao tuổi duy trì cuộc sống năng động, có ý nghĩa trong những năm tháng tuổi già thông qua ứng dụng di động Moments of Life. Trong đó, Gói hỗ trợ Thế hệ Merdeka (Merdeka Generation Package – MGP) được triển khai nhằm giúp người cao tuổi thuộc thế hệ Merdeka duy trì lối sống lành mạnh và chủ động chăm sóc sức khỏe. Với mô-đun mới tích hợp trên ứng dụng, người cao tuổi có thể sử dụng thẻ điện tử Merdeka để tiếp cận các khoản trợ cấp tại các phòng khám đa khoa và nha khoa thuộc Chương trình Hỗ trợ Y tế Cộng đồng (CHAS), đồng thời được hưởng ưu đãi tại các cửa hàng đối tác tham gia chương trình.

Tại Việt Nam, AI cũng đang được tích hợp để hỗ trợ hàng triệu nông dân với dữ liệu thời gian thực, góp phần đưa chỉ số sẵn sàng AI của nước ta nhảy vọt từ vị trí 55 lên 39 trong bảng xếp hạng toàn cầu.

Tại Thái Lan, việc ứng dụng trí tuệ nhân tạo trong lĩnh vực y tế, đặc biệt hướng tới các vùng nông thôn và cộng đồng yếu thế, nổi lên như một mô hình tiêu biểu nhờ sự kết hợp giữa hạ tầng số tương đối hoàn thiện và tư duy chính sách tiến bộ. Trong bối cảnh thiếu hụt nghiêm trọng đội ngũ bác sĩ chuyên khoa tại các khu vực xa trung tâm, AI được triển khai như một "lực lượng hỗ trợ" thầm lặng nhưng hiệu quả, từ phân tích tự động hình ảnh X-quang, CT scan đến đánh giá nguy cơ ung thư và theo dõi tiến triển bệnh theo thời gian.

AI còn giúp chính phủ Thái Lan tối ưu hóa phân bổ nguồn lực y tế, giảm sự phụ thuộc vào bệnh viện tuyến trên và đưa dịch vụ chẩn đoán chất lượng cao đến gần hơn với người dân nông thôn.

Những chatbot hoạt động 24/7 và hệ thống phân tích dữ liệu lớn giúp chính phủ cá nhân hóa dịch vụ, dự báo rủi ro y tế và tối ưu hóa tài nguyên. AI mang đến một viễn cảnh về một bộ máy hành chính tinh gọn, không rào cản và phản ứng tức thì với nhu cầu của người dân.

Kế hoạch Robodebt được triển khai năm 2015 với mục đích thu hồi 1,7 tỷ AUD (tương đương 1,08 tỷ USD) từ những người được cho là gian lận phúc lợi. Năm 2019, Tòa án liên bang Australia đã tuyên bố kế hoạch này bất hợp pháp. Trong báo cáo điều tra cuối cùng công bố, Ủy ban Hoàng gia phát hiện tổng cộng 721 triệu AUD (tương đương 458,6 triệu USD) đã bị thu hồi sai đối với 381.000 người trước khi tòa án đưa ra phán quyết trên. Hình ảnh: theguardian

"Hộp đen" thuật toán và nguy cơ "tự động hóa sự loại trừ"

Dù đầy hứa hẹn, AI không hoạt động trong một môi trường thuần khiết mà vận hành trên những dữ liệu lịch sử đôi khi đầy định kiến. Một rủi ro lớn là hiện tượng "Hộp đen" (Black box) - khi các thuật toán đưa ra quyết định mà ngay cả những nhà phát triển cũng không thể giải thích cặn kẽ, gây khó khăn cho việc giám sát dân chủ.

Tại Úc, vụ bê bối Robodebt là một lời cảnh tỉnh đắt giá: một hệ thống tự động thu hồi nợ sai sót đã gây ra cuộc khủng hoảng phúc lợi xã hội, bị mô tả là một "thất bại thảm hại của quản trị công". Khi các hệ thống này được triển khai thiếu kiểm soát, chúng có thể dẫn đến "sự tự động hóa loại trừ", nơi những sai số kỹ thuật vô tình tước đi quyền lợi chính đáng của những nhóm yếu thế, đặc biệt là khi họ không đủ kỹ năng để phản biện lại các quyết định của máy móc.

Bài học cốt lõi từ Robodebt cho thấy, một quyết định có thể đúng về mặt thuật toán nhưng vẫn bất công và thậm chí bất hợp pháp nếu được áp dụng máy móc, thiếu sự can thiệp và cân nhắc của con người.

Người cao tuổi: "Thế hệ bị lãng quên" trong kỷ nguyên số

Trong báo cáo AI cho Thế hệ Dịch vụ Công tiếp theo của UNDP, người cao tuổi thường được gọi là "thế hệ bị lãng quên về công nghệ". Mặc dù Nhật Bản đi đầu về robot chăm sóc hay Hàn Quốc có các ứng dụng dịch vụ công tiên tiến, tỷ lệ người già tiếp cận các nền tảng này vẫn thấp đáng báo động do rào cản về thiết bị, giao diện phức tạp và sự suy giảm nhận thức.

Việc quá phụ thuộc vào các dịch vụ "không giấy tờ" vô tình tạo ra một ngưỡng tham gia quá cao. Người cao tuổi không chỉ gặp khó khăn trong việc thao tác mà còn thiếu niềm tin kỹ thuật số để thực hiện các giao dịch nhạy cảm như đăng ký lương hưu hay tư vấn y tế trực tuyến. Nếu không được thiết kế bao trùm, AI trong dịch vụ công có thể trở thành những "vật trang trí kỹ thuật số" (digital ornaments) bóng bẩy bên ngoài nhưng lại làm trầm trọng thêm sự cô lập xã hội của người già.

Nhiều quốc gia đang nổi lên như những hình mẫu trong việc triển khai các chính sách và sáng kiến nhằm giúp người cao tuổi vượt qua rào cản kỹ thuật số, coi đây là điều kiện không thể thiếu để bảo đảm tính bao trùm của chuyển đổi số.

Tại Úc, sáng kiến "Be Connected" tập trung cung cấp các khóa đào tạo kỹ năng số miễn phí cho người cao tuổi thông qua mạng lưới thư viện và trung tâm cộng đồng, đồng thời khẳng định vị thế của một chính phủ số tiên tiến sẵn sàng chia sẻ kinh nghiệm quản trị với các quốc gia khác.

Singapore lựa chọn cách tiếp cận thực dụng hơn khi kết hợp trợ giá băng thông, thiết bị cho các hộ thu nhập thấp với dịch vụ hỗ trợ kỹ năng số tận nhà thông qua các đối tác cộng đồng, giúp người cao tuổi làm quen với công nghệ trong môi trường quen thuộc.

Hàn Quốc lại dựa vào dữ liệu, sử dụng Chỉ số Phân hóa Số để đo lường định kỳ mức độ chênh lệch tiếp cận giữa các nhóm dân cư, từ đó thiết kế các biện pháp can thiệp có mục tiêu cho người cao tuổi và người khuyết tật.

Trong khi đó, Nhật Bản đi đầu về công nghệ với các robot chăm sóc và hệ thống y tế dựa trên AI, song vẫn đối mặt với thách thức khi nhiều người cao tuổi sống một mình còn e ngại công nghệ và bỏ lỡ các dịch vụ trực tuyến. Điểm chung trong chiến lược của các quốc gia này là đầu tư hạ tầng số bao trùm, ưu tiên đào tạo những kỹ năng thiết yếu và thúc đẩy hợp tác quốc tế để nâng cao năng lực thiết kế dịch vụ công thân thiện với người già.

Để không ai bị bỏ lại phía sau: Lộ trình từ Trí tuệ Nhân tạo đến Trí tuệ Nhân văn

Để AI thực sự trở thành công cụ của sự thịnh vượng chung, các chuyên gia đề xuất một khung chính sách gồm sáu cột trụ, trong đó nâng cao năng lực số và thiết kế lấy con người làm trung tâm là yếu tố then chốt.

1. Hạ tầng nền tảng: Mở rộng tiếp cận kỹ thuật số cho các nhóm yếu thế.

2. Quản trị dữ liệu: Xây dựng cơ chế bảo mật và quyền riêng tư nghiêm ngặt.

3. Đạo đức thuật toán: Thiết lập cơ chế đánh giá đạo đức trước, trong và sau khi ứng dụng.

4. Tối ưu hóa ứng dụng: Tích hợp công nghệ vào tổ chức một cách thực chất.

5. Nâng cao năng lực số: Đào tạo kỹ năng cụ thể cho phụ nữ, người già và nhóm thu nhập thấp.

6. Hợp tác quốc tế: Chia sẻ nguồn lực, xây dựng tiêu chuẩn chung và các chương trình kết nghĩa công chức giữa các quốc gia

Để không ai bị bỏ lại phía sau, các chuyên gia cho rằng AI trong khu vực công cần được đặt trong một lộ trình chính sách rõ ràng, lấy con người làm trung tâm.

Đào tạo kỹ năng số mục tiêu, thiết kế giao diện bao trùm với phông chữ lớn, hướng dẫn trực quan, hỗ trợ giọng nói, và đặc biệt là duy trì sự can thiệp của con người trong các quyết định quan trọng là những điều kiện tiên quyết.

Suy cho cùng, thách thức cốt lõi của AI trong dịch vụ công không nằm ở năng lực thuật toán hay hạ tầng kỹ thuật, mà ở lựa chọn chính trị và năng lực quản trị.

Câu hỏi then chốt không phải là AI có thể làm được gì, mà là liệu các chính phủ có đủ quyết tâm để bảo đảm rằng trí tuệ nhân tạo luôn được đặt dưới sự dẫn dắt của trí tuệ nhân văn công bằng, bao trùm và có trách nhiệm hay không.

Minh Phú

Nguồn Công dân & Khuyến học : https://congdankhuyenhoc.vn/ung-dung-ai-vao-dich-vu-cong-nguoi-cao-tuoi-co-dang-bi-day-ra-ben-le-179260110183828911.htm