Văn hóa đón năm mới toàn cầu: Biểu tượng, kiêng kỵ và niềm tin may mắn

2 giờ trướcBài gốc

Ảnh minh họa: Getty.

Với nhiều nền văn hóa, khoảnh khắc chuyển giao năm cũ sang năm mới không chỉ mang ý nghĩa thời gian mà còn là thời điểm mang tính biểu tượng, nơi con người gửi gắm kỳ vọng về vận mệnh, tài lộc và sức khỏe trong 12 tháng phía trước.

Trải dài từ châu Á sang châu Âu, châu Mỹ, những phong tục đón năm mới tuy khác biệt về hình thức nhưng lại phản ánh một điểm chung: niềm tin rằng hành động trong những ngày đầu năm có thể ảnh hưởng đến toàn bộ vận mệnh của cả năm.

Các nhà nhân học cho rằng những tập tục này xuất phát từ tâm lý muốn kiểm soát sự bất định trong tương lai – điều vốn gắn liền với đời sống con người từ thời cổ đại. Theo giáo sư nhân học văn hóa Victor Turner, các nghi thức chuyển giao thời gian như năm mới thường được xem là “nghi lễ tái sinh xã hội”, nơi cộng đồng tìm cách tái thiết trật tự tinh thần thông qua biểu tượng và nghi thức.

Các nền văn hóa Á Đông (Tết Nguyên Đán)

Lì xì xuất phát từ phong tục truyền năng lượng tích cực trong ngày đầu năm mới. Ảnh: Getty.

Tại Việt Nam, Trung Quốc hay Hàn Quốc... Tết Nguyên Đán là dịp lễ quan trọng nhất trong năm, gắn liền với hệ thống quan niệm phong thủy, âm dương và triết lý về sự khởi đầu.

Trong quan niệm Á Đông, những gì diễn ra vào ngày đầu năm được xem là điềm báo cho cả năm. Vì vậy, nhiều phong tục may mắn và kiêng kỵ được hình thành và duy trì qua hàng nghìn năm.

Trong số những biểu tượng may mắn phổ biến nhất là màu đỏ và màu vàng. Màu đỏ được xem là màu của sự sống, niềm vui và khả năng xua đuổi tà ma. Theo truyền thuyết Trung Hoa cổ, màu đỏ từng được sử dụng để xua đuổi quái vật Nian – sinh vật được cho là xuất hiện vào dịp năm mới. Màu vàng lại gắn với quyền lực, thịnh vượng và tài lộc, vốn có liên hệ với biểu tượng hoàng gia trong lịch sử Trung Quốc.

Phong tục lì xì – trao phong bao đỏ chứa tiền mừng – cũng xuất phát từ quan niệm truyền năng lượng tích cực và lời chúc may mắn. Theo các tài liệu văn hóa Trung Hoa, phong bao đỏ ban đầu được gọi là “áp tuế tiền”, mang ý nghĩa bảo vệ trẻ nhỏ khỏi tà khí trong năm mới.

Một nghi thức khác mang tính biểu tượng là mở cửa chính hoặc cửa sổ ngay sáng mùng 1. Hành động này được tin rằng giúp đón luồng sinh khí mới, tượng trưng cho sự lưu thông vận may và tài lộc.

Bên cạnh những hành động cầu may, các nền văn hóa Á Đông cũng duy trì hệ thống kiêng kỵ khá nghiêm ngặt. Việc quét nhà hay đổ rác trong ngày đầu năm thường bị tránh vì được xem là hành động “quét sạch” tài lộc. Tập tục này bắt nguồn từ quan niệm rằng vận may đầu năm mang tính hữu hình và cần được giữ lại trong nhà.

Việc làm vỡ đồ đạc cũng bị xem là điềm xấu, bởi trong tiếng Hán, từ “vỡ” có âm gần với từ mang nghĩa chia lìa. Tương tự, việc ăn cháo vào sáng mùng 1 bị xem là dấu hiệu nghèo khó, phản ánh niềm tin truyền thống rằng món ăn đơn giản này gắn với tầng lớp nghèo trong xã hội nông nghiệp xưa.

Một số quan niệm khác liên quan đến cơ thể con người, như kiêng cắt tóc hay gội đầu, xuất phát từ niềm tin rằng tóc tượng trưng cho trí tuệ và vận khí tích tụ. Việc sử dụng dao kéo cũng bị hạn chế vì sợ làm “đứt đoạn” dòng chảy tài lộc.

Văn hóa phương Tây (Tết Dương Lịch)

Một số khu vực vẫn duy trì tục lệ "First-Footing", coi trọng người đầu tiên bước vào nhà sau giao thừa. Ảnh: Getty.

Khác với hệ thống nghi thức mang tính triết lý sâu sắc tại Á Đông, các phong tục đón năm mới ở phương Tây thường mang tính xã hội và dân gian nhiều hơn. Tuy vậy, nhiều truyền thống vẫn phản ánh niềm tin vào vận may và sự khởi đầu thuận lợi.

Một trong những phong tục nổi tiếng nhất là “First-Footing” tại Scotland. Theo truyền thống này, người đầu tiên bước vào nhà sau thời khắc giao thừa sẽ quyết định vận may của gia đình trong năm mới. Người được xem là mang lại may mắn thường là đàn ông cao lớn, tóc sẫm màu và mang theo quà như than, rượu hoặc bánh mì – những vật tượng trưng cho sự ấm áp, sung túc và no đủ. Truyền thống này được cho là có nguồn gốc từ thời kỳ Viking, khi người dân Scotland tin rằng sự xuất hiện của người lạ vào thời khắc quan trọng có thể mang điềm lành hoặc dữ.

Ở nhiều quốc gia phương Tây, nghi thức hôn nhau vào đúng khoảnh khắc giao thừa được xem là biểu tượng duy trì sự gắn kết tình cảm trong năm mới. Theo các nhà nghiên cứu văn hóa châu Âu, phong tục này bắt nguồn từ các lễ hội mùa đông cổ đại, nơi con người tin rằng sự hòa hợp cá nhân phản ánh sự hài hòa của cộng đồng.

Tại Tây Ban Nha, phong tục ăn 12 quả nho vào lúc chuông đồng hồ điểm giao thừa được duy trì từ đầu thế kỷ 20. Mỗi quả nho tượng trưng cho một tháng trong năm mới, và việc ăn đủ 12 quả đúng nhịp chuông được tin rằng sẽ mang lại vận may suốt cả năm.

Phương Tây cũng có những điều kiêng kỵ riêng. Ở Mỹ và Anh, nhiều gia đình tránh giặt quần áo vào ngày đầu năm vì quan niệm việc này có thể khiến “vận may bị giặt trôi”. Một số nơi còn tin rằng việc để ví tiền hoặc tủ lạnh trống rỗng trong ngày đầu năm sẽ báo hiệu khó khăn tài chính.

Một phong tục thú vị khác là kiêng ăn tôm hùm hoặc cua trong ngày đầu năm. Lý do nằm ở cách di chuyển của những loài này – chúng thường đi lùi hoặc ngang, được cho là biểu tượng cho sự trì trệ hoặc thụt lùi trong sự nghiệp.

Những phong tục độc đáo khác trên thế giới

Người Nhật Bản tin rằng ăn mì Soba vào ngày Tết sẽ mang tới sự trường thọ, cắt bỏ vận rủi năm cũ. Ảnh: Getty.

Ngoài các truyền thống phổ biến tại Á Đông và phương Tây, nhiều quốc gia khác cũng phát triển những phong tục đón năm mới mang tính biểu tượng đặc biệt, đồng thời gắn với các quan niệm kiêng kỵ nhằm tránh vận rủi trong năm mới.

Tại Philippines, hình tròn được xem là biểu tượng của tiền bạc và sự thịnh vượng. Người dân thường mặc quần áo có họa tiết chấm bi và trưng bày các loại trái cây tròn trong nhà, phản ánh niềm tin rằng hình dáng này giống đồng xu và có thể thu hút tài lộc.

Ngược lại, nhiều người Philippines tránh mặc trang phục có họa tiết góc cạnh hoặc hình dáng không cân đối trong đêm giao thừa vì cho rằng điều này có thể khiến tài vận bị “đứt đoạn” hoặc không trọn vẹn.

Ở nhiều quốc gia Nam Mỹ, việc lựa chọn màu đồ lót trong đêm giao thừa được xem là cách cầu nguyện cho các mong muốn cá nhân. Màu đỏ thường tượng trưng cho tình yêu và đam mê, trong khi màu vàng gắn với tiền tài và thành công. Phong tục này bắt nguồn từ sự pha trộn giữa tín ngưỡng dân gian bản địa và văn hóa Tây Ban Nha.

Bên cạnh đó, một số cộng đồng còn kiêng mặc đồ lót màu đen hoặc màu tối trong đêm cuối năm vì tin rằng những gam màu này có thể mang lại năng lượng tiêu cực hoặc cản trở vận may.

Tại Nhật Bản, người dân có truyền thống ăn mì Soba vào đêm giao thừa. Sợi mì dài tượng trưng cho tuổi thọ, trong khi đặc tính dễ đứt của mì Soba mang ý nghĩa cắt bỏ vận rủi của năm cũ. Phong tục này có lịch sử từ thời Edo (thế kỷ 17–19) và vẫn được duy trì rộng rãi đến ngày nay.

Tuy nhiên, nhiều người Nhật quan niệm rằng mì phải được ăn hết trước khi năm mới bắt đầu; việc để thừa hoặc làm đổ mì được xem là điều không may mắn, tượng trưng cho sự dang dở và những khởi đầu không trọn vẹn.

Huyền Chi

Nguồn VietTimes : https://viettimes.vn/van-hoa-don-nam-moi-toan-cau-bieu-tuong-kieng-ky-va-niem-tin-may-man-post194508.html