Về Phiêng Lằm nghe chuyện Tết

2 giờ trướcBài gốc

Trong nhịp sống hiện đại, đồng bào Dao đỏ ở Phiêng Lằm (xã Yên Thịnh) vẫn giữ gìn những phong tục đón Tết đậm đà bản sắc dân tộc.

Linh thiêng nguồn cội

Theo con đường bê tông uốn lượn, chúng tôi đến Phiêng Lằm, gặp ông Triệu Tài Long. Ông Long gần 70 tuổi nhưng vẫn nhớ như in những câu chuyện cổ và phong tục tập quán của dân tộc mình. Bên bếp lửa bập bùng, ông Long cất giọng xa xăm: Tết đến, xuân về là dịp để chúng tôi thể hiện sự biết ơn đến tổ tiên. Đồng thời góp phần gắn kết cộng đồng, bản làng. Đây là thời gian để nghỉ ngơi sau một năm lao động chăm chỉ.

Từ nhiều đời nay, người Dao đỏ đã coi nghi lễ thờ cúng tổ tiên như một phần thiêng liêng nhất trong dịp Tết. Bắt đầu từ ngày 25 tháng Chạp, các gia đình sẽ tìm thầy về làm lễ với mục đích mời tổ tiên về cùng con cháu ăn Tết, báo cáo kết thúc năm cũ và bắt đầu một năm mới. Cầu mong tổ tiên phù hộ để con cháu an khang thịnh vượng, vạn sự như ý, làm gì được nấy. Buổi lễ là sự kết nối chặt chẽ với tổ tiên và thể hiện niềm tin sâu sắc về nguồn cội.

Để chuẩn bị cho Tết Nguyên đán, từ cuối tháng Chạp, thanh niên, trai tráng đã tranh thủ lên rừng lấy củi, sửa sang nhà cửa. Các bà, các mẹ bắt đầu tìm lá dong gói bánh chưng. Những cô gái duyên dáng cố gắng hoàn thành đường thêu cuối cùng của bộ váy truyền thống để có thể khoe sắc trong những ngày chợ phiên và ở hội xuân đầu năm mới.

Ngày cuối cùng của năm Âm lịch, không khí mùa xuân đã tràn ngập từng ngôi nhà trong bản. Cả nhà mỗi người một việc tất bật chuẩn bị. Các cụ già tỉ mẩn ngồi cắt giấy, đây là nét văn hóa đặc sắc của người Dao đỏ. Ngoài tranh ảnh, câu đối được chuẩn bị từ trước, người Dao đỏ còn cắt giấy đỏ làm hình mặt trời có ánh hào quang tỏa sáng dán vào bàn thờ tượng trưng cho sự sống, sự ấm áp và niềm hy vọng trong năm mới.

Không những thế, ở các cửa ra vào đều được cắt dán 4 tờ giấy, mỗi tờ một màu tượng trưng cho 4 mùa: xuân, hạ, thu, đông. Ngày nay, cuộc sống đủ đầy, nhiều gia đình đã dán trang trí với nhiều màu sắc sinh động, bắt mắt hơn. Các đồ vật khác như chạn bát, hòm, chuồng gà, chuồng lợn… cũng đều có những tờ giấy khổ nhỏ hơn được cắt dán. Người già trong làng vẫn bảo rằng, các đồ vật dù nhỏ nhất cũng cần trang trí để đón Tết.

Các bà, các mẹ khéo tay gói bánh chưng, đàn ông khỏe mạnh giã bánh giầy, các em nhỏ rộn rã theo anh chị treo bóng bay lên cành đào. Đặc biệt, bánh chưng của người Dao đỏ có nét riêng biệt. Tuy theo các bước quen thuộc như gạo, đỗ, thịt mỡ, nhưng bà con chỉ làm duy nhất bánh dài, được buộc ba đường lạt, không gói bánh chưng vuông. Bánh giầy cũng là thức quà không thể thiếu, bánh ở đây được các chị, các mẹ giã bằng tay, nên bánh rất mịn, ngon và mềm.

Xế chiều, những con trâu, con bò đều được tìm về chuồng, buộc qua đêm Giao thừa. Khi bánh chín, người Dao đỏ sẽ chọn ra 12 chiếc bánh chưng, 12 cái bánh giầy tượng trưng cho 12 tháng trong năm và 12 con giáp. Sau khi bày mâm ngũ quả, bánh kẹo, buộc 2 cây mía vào 2 chân bàn thờ chủ nhà sẽ tắm rửa sạch sẽ, mặc quần áo chỉnh tề rồi mới thắp hương khấn tổ tiên.

Bốn phương thịnh vượng

Ông Long tỉ mẩn cắt giấy đỏ trang trí bàn thờ, chuẩn bị đón Tết theo phong tục truyền thống.

Đêm Giao thừa, bên những bếp lửa ấm thoang thoảng hương thơm của thịt treo gác bếp, các gia đình ngồi quây quần bên nhau. Mọi người không đón năm mới bằng pháo hoa hay tiếng nhạc, mà chờ nghe một âm thanh quen thuộc: tiếng gà gáy đầu tiên, báo hiệu một năm mới đã sang.

Bao đời nay, người Dao đỏ vẫn tin rằng gà gáy trước là điềm lành, báo một năm bình yên, chó sủa hay mèo kêu trước lại mang những dự báo không may. Niềm tin ấy đã ăn sâu vào đời sống tinh thần của bà con, như một cách lắng nghe thiên nhiên để bắt đầu năm mới.

Bước sang mùng một Tết, theo như giờ xuất hành và hướng đại lợi đã được xem trước thì cả nhà sẽ đi theo phương đó. Trước khi đi, họ mang tiền giấy, hương đến một nơi đã chọn, gọi các thần linh để "mua" các thứ mình muốn, rồi đốt hương cắm ở đó, khi đi về sẽ cầm theo một hòn đá, tượng trưng cho sự vững chãi, bền vững.

Đặc biệt, trong những ngày Tết không ai được nói những điều không may mắn. Hòa cùng không khí đón xuân mới, các lễ hội diễn ra thu hút rất đông đảo bà con tham gia. Những trò chơi dân gian như tung còn, kéo co, đánh cù, đánh yến… đều được hưởng ứng nhiệt liệt. Các cô gái xúng xính váy xòe, đầu quấn khăn, cổ đeo những quả bông đỏ nhảy múa, e thẹn khi nói truyện với các chàng trai.

Những ngày Tết chính thức kết thúc vào mùng 6, mùng 7 tháng Giêng. Lúc này, mỗi gia đình lại chuẩn bị một con gà luộc, bánh chưng để dâng lên tổ tiên, thông báo cho tổ tiên biết đã hết Tết, con cháu sẽ tiếp tục làm việc ngày mùa và những công việc khác, hẹn Tết năm sau lại về cùng con cháu.

Lắng nghe lời kể theo dòng hồi tưởng của ông Triệu Tài Long, chúng tôi thích thú và cũng trăn trở về một vấn đề lớn hơn: làm thế nào để cộng đồng dân tộc thiểu số như người Dao đỏ có thể vừa hội nhập, vừa giữ gìn được bản sắc văn hóa truyền thống?

May thay tại Phiêng Lằm, đồng bào đã tìm được sự cân bằng. Bà con đã bỏ những phong tục lạc hậu, không phù hợp. Cùng với đó là gìn giữ những giá trị cốt lõi: lòng hiếu thảo với tổ tiên, sự gắn kết cộng đồng, tinh thần tương thân tương ái, và niềm tự hào về bản sắc dân tộc. Đây chính là kinh nghiệm quý cho công tác bảo tồn và phát huy di sản văn hóa các dân tộc thiểu số hiện nay.

Mùa xuân đang đến trên từng nóc nhà của mỗi gia đình, xin gửi đến bà con lời chúc Tết bằng tiếng Dao mà chúng tôi vô cùng ấn tượng: Phấy quấy hèng vẳng! (Bốn phương thịnh vượng).

Bích Phượng

Nguồn Thái Nguyên : https://baothainguyen.vn/van-hoa/202602/ve-phieng-lam-nghe-chuyen-tet-eff2a2d/