Vì sao Iran bị giám sát hạt nhân chặt chẽ, còn Israel ít chịu sức ép?

4 giờ trướcBài gốc

Bức ảnh chụp công trường xây dựng gần Dimona, thuộc sa mạc Negev, nơi đặt lò phản ứng hạt nhân bí mật của Israel khi đó, được ghi lại vào năm 1960. Ảnh: The National Security Archive

Theo trang Al Jazeera, trong 10 tháng qua, Israel và Mỹ đã tiến hành hai cuộc chiến nhằm vào Iran, với lập luận rằng Tehran sắp đạt năng lực chế tạo vũ khí hạt nhân, dù chưa đưa ra bằng chứng cụ thể. Hai cuộc xung đột - gồm cuộc chiến kéo dài 12 ngày vào tháng 6 năm ngoái và đợt giao tranh kéo dài một tháng gần đây - đã khiến ít nhất 2.600 người Iran thiệt mạng và góp phần đẩy thế giới vào một cuộc khủng hoảng năng lượng chưa từng có.

Sự khác biệt này khiến Iran cùng nhiều người ủng hộ kiểm soát phổ biến vũ khí hạt nhân trên toàn cầu lên tiếng về “tiêu chuẩn kép”. Theo các nhà quan sát, khác biệt trong cách đối xử với Iran và Israel không chỉ thể hiện qua các khuôn khổ pháp lý quốc tế như Hiệp ước Không phổ biến vũ khí hạt nhân (NPT), mà còn phản ánh các toan tính địa chính trị và cán cân quyền lực toàn cầu.

Israel và “bí mật công khai” về vũ khí hạt nhân

Nhiều chuyên gia cho rằng việc Israel sở hữu vũ khí hạt nhân là một “bí mật công khai” và nước này là quốc gia duy nhất tại Trung Đông có năng lực hạt nhân quân sự, dù duy trì chính sách mập mờ suốt nhiều thập kỷ.

Trong một cuộc trao đổi năm 2018 với kênh CNN, Thủ tướng Israel Benjamin Netanyahu chỉ trả lời lấp lửng: “Israel sẽ không là nước đầu tiên đưa vũ khí hạt nhân vào khu vực và chúng tôi chưa từng làm điều đó”.

Theo giới chuyên gia, chương trình hạt nhân của Israel bắt nguồn từ thập niên 1950 dưới thời Thủ tướng đầu tiên David Ben-Gurion, với sự hỗ trợ từ nước ngoài, đặc biệt là Pháp. Cơ sở hạt nhân Dimona ở sa mạc Negev từ lâu bị nghi là nơi sản xuất plutonium phục vụ chế tạo vũ khí.

Ước tính, Israel sở hữu khoảng 80 - 200 đầu đạn hạt nhân, dù con số chính xác chưa từng được công bố. Năm 1986, chính sách giữ bí mật của nước này bị lung lay khi kỹ thuật viên Mordechai Vanunu tiết lộ thông tin và hình ảnh từ lò phản ứng Dimona cho báo chí Anh. Ông sau đó bị bắt cóc, xét xử bí mật và ngồi tù 18 năm.

Israel cũng không ký Hiệp ước Không phổ biến vũ khí hạt nhân (NPT) - hiệp ước có hiệu lực từ năm 1970 nhằm hạn chế phổ biến vũ khí hạt nhân, thúc đẩy giải trừ và khuyến khích sử dụng năng lượng hạt nhân vì mục đích hòa bình. Điều này đồng nghĩa nước này không chịu các cơ chế thanh sát quốc tế như các quốc gia thành viên khác.

Theo nhà phân tích Shawn Rostker, chính sách “mập mờ chiến lược” của Israel nhằm duy trì khả năng răn đe, đồng thời tránh các tổn thất ngoại giao, pháp lý và chính trị nếu công khai năng lực hạt nhân. Ông cho rằng Israel khó có khả năng gia nhập NPT trong tương lai gần, trừ khi có những thay đổi lớn trong cấu trúc an ninh khu vực.

Chương trình hạt nhân Iran dưới sự giám sát quốc tế

Hình ảnh do vệ tinh Maxar cung cấp ngày 19/6/2025 cho thấy các xe tải chở hàng di chuyển tại lối vào cơ sở hạt nhân Fordow ở tỉnh Qom, Iran. Ảnh: Anadolu Agency/TTXVN

Chương trình hạt nhân của Iran khởi đầu từ thập niên 1950 với sự hỗ trợ của Mỹ và mở rộng mạnh sau Cách mạng Hồi giáo năm 1979. Tehran luôn khẳng định chương trình này phục vụ mục đích dân sự như sản xuất năng lượng và y tế.

Iran là quốc gia ký NPT và từ năm 1974 đã ký thỏa thuận bảo đảm toàn diện với Cơ quan Năng lượng Nguyên tử Quốc tế (IAEA), cho phép cơ quan này giám sát thường xuyên.

Năm 2015, Iran cùng Mỹ và các nước khác ký Kế hoạch Hành động Toàn diện Chung (JCPOA), theo đó Tehran đồng ý hạn chế làm giàu uranium và chấp nhận các cuộc thanh tra nghiêm ngặt. Các điều khoản chính gồm giới hạn mức làm giàu urani ở 3,67% trong 15 năm - thấp hơn nhiều so với ngưỡng chế tạo vũ khí; giảm số lượng máy ly tâm; cho phép IAEA giám sát sâu rộng, bao gồm 25 năm theo dõi các mỏ và nhà máy urani.

Sau thỏa thuận, các thanh tra IAEA tiến hành kiểm tra hằng ngày tại các cơ sở hạt nhân Iran và kết luận Tehran tuân thủ cam kết.

Tuy nhiên, năm 2018, Mỹ dưới thời Tổng thống Donald Trump rút khỏi JCPOA, dù IAEA xác nhận Iran vẫn tuân thủ thỏa thuận. Iran tiếp tục thực hiện cam kết thêm một năm trước khi nối lại hoạt động làm giàu uranium ở mức cao hơn.

Theo báo cáo IAEA năm 2025, Iran đang nắm giữ khoảng 400 kg uranium làm giàu ở mức 60%. Tuy nhiên, để chế tạo vũ khí hạt nhân, uranium cần đạt độ làm giàu trên 90%.

Iran có thực sự tiến gần vũ khí hạt nhân?

Dù Israel và Mỹ nhiều lần khẳng định Iran sắp sở hữu vũ khí hạt nhân, nhưng các tuyên bố này chưa đi kèm bằng chứng rõ ràng.

Tháng 3/2025, Giám đốc Tình báo Quốc gia Mỹ Tulsi Gabbard điều trần trước Quốc hội rằng Washington vẫn đánh giá Iran “không chế tạo vũ khí hạt nhân” và lãnh tụ tối cao chưa cho phép khôi phục chương trình này, vốn đã bị đình chỉ từ năm 2003.

Iran từ lâu cũng khẳng định không có ý định phát triển vũ khí hạt nhân. Năm 2003, Lãnh tụ tối cao Ayatollah Ali Khamenei từng tuyên bố cấm theo đuổi loại vũ khí này vì trái với luật Hồi giáo.

Sau các cuộc tấn công mới nhất, cộng đồng tình báo Mỹ tiếp tục nhận định Iran chưa nối lại chương trình vũ khí hạt nhân.

Tranh cãi về “tiêu chuẩn kép”

Bên trong cơ sở hạt nhân Natanz của Iran. Ảnh tư liệu: IRNA/TTXVN

Nhiều chuyên gia cho rằng có khác biệt rõ rệt trong cách cộng đồng quốc tế xử lý vấn đề hạt nhân của Israel và Iran. Theo nhà phân tích Ahmed Najar, yếu tố chính trị, thay vì chuẩn mực quốc tế, đóng vai trò quyết định.

Ông lập luận Israel được “miễn trừ” khỏi cơ chế kiểm soát phổ biến vũ khí hạt nhân nhờ vị thế đồng minh của phương Tây tại Trung Đông, trong khi Iran - bị xem là đối thủ - phải chịu áp lực tối đa.

Theo quan điểm này, các chuẩn mực quốc tế được áp dụng có chọn lọc: nghiêm ngặt trong một số trường hợp, nhưng lại bị nới lỏng ở những trường hợp khác.

Ngoài ra, chính sách “mập mờ hạt nhân” của Israel cũng làm dấy lên lo ngại về tính minh bạch, không chỉ về năng lực mà còn về ngưỡng sử dụng vũ khí - trong khi thiếu các cơ chế giám sát tương đương.

Ông Ahmed Najar cho rằng khó có thay đổi trong tương lai gần nếu không có biến chuyển lớn về trật tự chính trị và cán cân quyền lực toàn cầu. Khi lợi ích chiến lược vẫn được đặt lên trên việc thực thi nhất quán luật pháp quốc tế, chương trình hạt nhân của Israel nhiều khả năng tiếp tục nằm ngoài sự giám sát chặt chẽ.

Hải Vân/Báo Tin tức và Dân tộc

Nguồn Tin Tức TTXVN : https://baotintuc.vn/the-gioi/vi-sao-iran-bi-giam-sat-hat-nhan-chat-che-con-israel-it-chiu-suc-ep-20260416002013583.htm