Vì sao không nên xem omega-3 là thực phẩm chức năng dùng cho tất cả mọi người?

7 giờ trướcBài gốc

Omega-3 là nhóm acid béo không no đa nối đôi, gồm ALA, EPA và DHA; trong đó EPA và DHA có ý nghĩa lâm sàng rõ rệt hơn. ALA có nguồn gốc thực vật nhưng khả năng chuyển đổi sang EPA/DHA trong cơ thể rất hạn chế, vì vậy phần lớn bằng chứng về lợi ích tim mạch và chuyển hóa tập trung vào hai hoạt chất này.

BS. Dương Minh Tuấn, Khoa Nội tiết - Đái tháo đường, Bệnh viện Bạch Mai.

Cần nhấn mạnh rằng, omega-3 không phải là một nhóm sản phẩm đồng nhất. Nguồn từ thực phẩm tự nhiên, dầu cá thông thường, thực phẩm bổ sung liều thấp hay các chế phẩm kê đơn đều khác nhau về hàm lượng, độ tinh khiết và mức độ chứng cứ khoa học. Do đó, không thể suy diễn hiệu quả của dạng này cho dạng khác. Đây cũng là lý do nhiều người dùng dầu cá kéo dài nhưng không thấy lợi ích rõ ràng, trong khi ở một số đối tượng được chỉ định đúng, omega-3 lại phát huy vai trò điều trị cụ thể.

Việc sử dụng omega-3 vì thế không nên áp dụng đại trà. Hiệu quả và độ an toàn phụ thuộc vào tình trạng sức khỏe, chế độ ăn và thuốc đang sử dụng. Chẳng hạn, người dùng thuốc chống đông có thể tăng nguy cơ chảy máu nếu bổ sung thêm omega-3; những trường hợp có bệnh gan, rối loạn tiêu hóa hoặc dị ứng hải sản cũng cần cân nhắc kỹ.

Bên cạnh đó, với người đã có khẩu phần giàu cá béo như cá hồi, cá thu, việc bổ sung thêm thường không mang lại nhiều lợi ích. Quan trọng hơn, omega-3 không thể thay thế cho chế độ ăn cân đối và lối sống lành mạnh. Vì vậy, việc sử dụng nên dựa trên đánh giá và tư vấn y khoa, thay vì chạy theo xu hướng phổ biến.

Omega-3 được quảng bá rãi với nhiều lợi ích cho tim mạch, não bộ và thị lực...

Dưới đây là một số hiểu lầm phổ biến về tác dụng của omega-3:

1. Omega-3 có thể giúp giảm triglycerid

Nghiên cứu cho thấy, omega-3 có thể giúp giảm triglycerid máu. Theo khuyến cáo của các hiệp hội tim mạch, omega-3 dạng thuốc kê đơn liều 4 g/ngày có thể:

- Giảm 20-30% triglycerid ở mức tăng trung bình (200-499 mg/dL).

- Giảm trên 30% ở mức tăng nặng (≥500 mg/dL).

Tuy nhiên, cần phân biệt giữa giảm triglycerid và giảm biến cố tim mạch. Hai tác dụng này có liên quan nhưng không đồng nhất.

Một số thử nghiệm lâm sàng cho thấy giảm đáng kể biến cố tim mạch ở bệnh nhân nguy cơ cao, nhưng nghiên cứu với chế phẩm EPA/DHA phối hợp liều cao lại không chứng minh được lợi ích tương tự. Do đó, nên hiểu chính xác là: Chỉ một số chế phẩm omega-3 khi dùng cho một số trường hợp cụ thể mới giúp giảm biến cố tim mạch.

2. Vai trò điều hòa viêm: Có nhưng không nên "thần thánh hóa"

Omega-3 thường được quảng bá là "chống oxy hóa" hoặc "tốt cho khớp". Thực tế, cơ chế chính là điều hòa đáp ứng viêm, không phải là thuốc chống oxy hóa theo nghĩa điều trị. Một số nghiên cứu ghi nhận omega-3 có thể cải thiện các chỉ dấu viêm, nhưng bằng chứng hiện tại chưa đủ mạnh để khuyến cáo sử dụng thường quy với mục tiêu này.

Trong bệnh lý cơ xương khớp:

- Viêm khớp dạng thấp: Có thể giúp giảm nhẹ đau và cứng khớp ở một số bệnh nhân.

- Thoái hóa khớp: Bằng chứng còn hạn chế, hiệu quả nếu có chỉ ở mức hỗ trợ.

Do đó, nhận định "omega-3 bổ khớp" là đơn giản hóa quá mức.

Cá trong khẩu phần ăn, dầu cá bán trên thị trường, thực phẩm bổ sung liều thấp và thuốc omega-3 kê đơn là các sản phẩm khác nhau về thành phần, hàm lượng hoạt chất và bằng chứng lâm sàng.

3. Lợi ích trong thai kỳ: Cần đúng cách và có chọn lọc

Trong thai kỳ, omega-3, đặc biệt là DHA, là thành phần dinh dưỡng quan trọng. Các khuyến cáo hiện nay:

- Khuyến khích phụ nữ mang thai ăn 2–3 khẩu phần cá ít thủy ngân mỗi tuần.

- DHA có thể giúp giảm nguy cơ sinh non và sinh non sớm.

Tuy nhiên, lợi ích đối với phát triển nhận thức và thị giác của trẻ chưa nhất quán giữa các nghiên cứu. Vì vậy, omega-3 nên được tiếp cận như một phần của chế độ dinh dưỡng hợp lý, không phải là "viên uống bắt buộc" cho mọi thai phụ.

4. Ba mức độ vai trò trong thực hành lâm sàng

Có thể phân loại vai trò của omega-3 thành 3 mức:

- Dinh dưỡng: Khuyến khích ăn cá, đặc biệt cá béo, trong chế độ ăn lành mạnh.

- Điều trị tăng triglycerid: Sử dụng omega-3 kê đơn với liều điều trị.

- Giảm nguy cơ tim mạch tồn lưu: Áp dụng cho nhóm bệnh nhân chọn lọc, với bằng chứng mạnh nhất thuộc về EPA tinh khiết.

Không phải ai cũng cần bổ sung omega-3.

5. Không cần thiết dùng thường quy để bảo vệ tim mạch

Đối với người khỏe mạnh hoặc không có tăng triglycerid đáng kể, việc uống omega-3 hằng ngày để phòng bệnh tim mạch không phải là khuyến cáo bắt buộc. Các biện pháp giúp phòng ngừa bệnh tim mạch có bằng chứng mạnh hơn bao gồm: Chế độ ăn hợp lý, kiểm soát cân nặng, tăng cường hoạt động thể lực, ngừng hút thuốc, kiểm soát LDL-C, huyết áp và đường huyết.

Ngược lại, omega-3 có vai trò rõ ràng hơn trong các trường hợp:

- Triglycerid ≥500 mg/dL (giảm nguy cơ viêm tụy cấp).

- Bệnh nhân tim mạch hoặc đái tháo đường nguy cơ cao, còn tăng triglycerid dù đã điều trị chuẩn.

6. Thực phẩm bổ sung không thay thế thuốc kê đơn

Một sai lầm phổ biến là nhầm lẫn giữa hàm lượng dầu cá và hàm lượng hoạt chất. Ví dụ: 1000 mg dầu cá không đồng nghĩa với 1000 mg EPA + DHA. Ngoài ra, thực phẩm bổ sung không được chuẩn hóa chặt chẽ như thuốc kê đơn, có độ tinh khiết và ổn định không đồng nhất.

Vì vậy, trong điều trị tăng triglycerid, khuyến cáo ưu tiên omega-3 dạng thuốc kê đơn, không thay thế bằng thực phẩm chức năng.

7. Omega-3 không hoàn toàn "vô hại"

Omega-3 nhìn chung dung nạp tốt, nhưng ở liều cao cần lưu ý:

- Tăng nguy cơ chảy máu, đặc biệt khi dùng cùng thuốc chống đông hoặc kháng kết tập tiểu cầu.

- Tăng nguy cơ rung nhĩ/cuồng nhĩ ở một số chế phẩm và nhóm bệnh nhân.

Do đó, cần thận trọng ở người có tiền sử rối loạn nhịp hoặc nguy cơ xuất huyết cao.

BS. Dương Minh Tuấn

Nguồn SK&ĐS : https://suckhoedoisong.vn/vi-sao-khong-nen-xem-omega-3-la-thuc-pham-chuc-nang-dung-cho-tat-ca-moi-nguoi-169260414094520056.htm