Vì sao người miền Nam cúng cá lóc ngày Vía Thần tài?

2 giờ trướcBài gốc

Nguồn gốc của "Thần tài"

Ngày Tết, nhà nhà đều trang hoàng rực rỡ. Bên cạnh việc thờ cúng gia tiên, nhiều gia đình còn thờ các vị thần theo tín ngưỡng dân gian. Trong đó, tục thờ Thần tài là một phong tục phổ biến nhưng không phải ai cũng hiểu cặn kẽ nguồn gốc và ý nghĩa.

Ở cả người Việt và người Hoa, Thần tài được xem là vị thần mang lại tiền bạc, may mắn, giúp việc làm ăn phát đạt. Từ thành thị đến nông thôn, nhiều gia đình buôn bán đều lập bàn thờ Thần tài - Thổ địa đặt dưới đất, gần cửa ra vào. Khi được hỏi vì sao thờ Thần Tài, bà Vương Thị Liên, một tiểu thương buôn bán tại chợ ở Cần Thơ - chia sẻ: “Mình buôn bán muốn mua may bán đắt thì phải thờ Thần Tài. Vì Thần tài là thần giữ tiền. Thờ cúng hương đăng hoa quả hằng ngày để ngài phù hộ làm ăn mau giàu sang”. Suy nghĩ ấy cũng là tâm niệm chung của nhiều người.

Theo sách Bí ẩn về truyền thuyết hư thực của các danh nhân do Dương Thu Ái và Nguyễn Kim Hạnh sưu tầm, Thần tài còn gọi là Tài thần, là vị thần bảo hộ cho việc làm ăn, giúp con người giàu có, phát đạt. Trong văn hóa Á Đông, đặc biệt là Trung Hoa, có nhiều nhân vật được tôn xưng là Thần tài. Phổ biến nhất là Triệu Công Minh - thường cưỡi hổ đen, được xem là Võ Thần Tài. Ngoài ra còn có Tỉ Can, Quan Đế và các vị Ngũ Lộ Tài Thần… Điều đó cho thấy ngay trong văn hóa gốc, hình tượng Thần tài cũng khá đa dạng, mang tính biểu tượng hơn là một nhân vật lịch sử cụ thể.

Cá lóc nướng ở TP.HCM - Ảnh: Internet

Khi du nhập vào Việt Nam, đặc biệt là vùng Nam Bộ, tín ngưỡng Thần tài được tiếp nhận và “Việt hóa”. Người miền Nam không chỉ thờ Thần tài như một vị thần giữ tiền mà còn đem lại sự may mắn, phồn thịnh. Chính sự linh hoạt ấy đã làm nảy sinh những biến đổi thú vị trong lễ vật cúng vía Thần tài.

Ngày vía Thần tài được ấn định vào mùng 10 tháng Giêng âm lịch. Vì thế, cứ đến sáng mùng 10 tháng Giêng, không khí cúng vía rộn ràng khắp nơi.

Thông thường, lễ vật cúng Thần tài gồm hương, hoa, trái cây, bánh bao, vàng mã và thịt heo quay. Ở nhiều nơi, đặc biệt tại các đô thị lớn, heo quay gần như là lễ vật chính. Tuy nhiên, tại miền Nam, mâm cúng ngày vía Thần tài luôn có con cá lóc to nướng than.

Vì sao lại là cá lóc?

Trước hết, cá lóc là sản vật đặc trưng của vùng sông nước. Từ thuở khai hoang mở đất, cư dân miền Tây sống nhờ ruộng đồng, kênh rạch; cá lóc là nguồn thực phẩm quen thuộc và dồi dào. Món cá lóc nướng trui - để nguyên con, không cạo vảy, xiên que tre rồi nướng trên rơm hoặc than - là món ăn dân dã gắn với ký ức khẩn hoang. Trong hoàn cảnh thiếu thốn, người dân bắt được con cá lóc, nhóm lửa nướng giữa đồng là có ngay bữa ăn ấm bụng.

Chính vì vậy, cá lóc nướng không chỉ là món ăn mà còn mang ý nghĩa biểu tượng: sự khởi đầu từ gian khó nhưng đầy hy vọng. Cúng cá lóc trong ngày vía Thầntài như một lời nhắc nhớ về gốc rễ cần cù, về hành trình đi lên từ bàn tay trắng.

Thứ hai, cá lóc là loài có sức sống mạnh mẽ. Nó có thể sống trong môi trường khắc nghiệt, thậm chí “bò” trên mặt bùn để tìm nguồn nước mới khi ao hồ cạn. Hình ảnh ấy được người dân liên tưởng đến sự bền bỉ, vượt khó trong làm ăn. Dâng cá lóc lên Thần tài cũng là gửi gắm mong ước một năm kiên cường, linh hoạt trước biến động.

Thứ ba, việc chọn cá lóc thay cho heo quay phản ánh tính thích nghi văn hóa. Người Hoa khi sang Nam Bộ mang theo tục thờ Thần tài với lễ vật heo quay. Nhưng trong điều kiện sinh thái và tập quán ẩm thực miền Nam, người dân đã “biến tướng” lễ vật cho phù hợp. Thay vì những món cầu kỳ, họ chọn sản vật địa phương - trái cây miệt vườn và cá lóc nướng than hồng. Điều quan trọng không nằm ở giá trị vật chất, mà ở lòng thành và niềm tin.

Mâm cúng ngày Vía Thần tài có cá lóc nướng - Ảnh: T.L

Hằng năm, sáng mùng 10 tháng Giêng, tại nhiều tuyến đường ở Cần Thơ, hình ảnh những lò than đỏ rực, cá lóc xếp hàng chờ nướng đã trở nên quen thuộc. Người mua mang cá về đặt lên bàn thờ Thần tài – Ông Địa, bên cạnh bánh bao, trái cây và thịt heo quay. Khói cá nghi ngút hòa trong mùi hương trầm tạo nên không khí rất riêng của ngày vía.

Thần tài với người miền Nam vì thế mang sắc thái rất đời thường. Đó là “thần tiền”, thần của sự may mắn và phồn thịnh, nhưng cũng là vị thần gần gũi với ruộng đồng, sông nước. Việc cúng cá lóc nướng cho thấy tín ngưỡng không bất biến; nó luôn được điều chỉnh theo môi trường sống và tâm lý cộng đồng. Tục cúng vía Thần tài nếu hiểu là dịp khởi đầu năm mới với niềm tin lạc quan, đó là giá trị tinh thần đáng trân trọng.

Văn Kim Khanh

Nguồn Một Thế Giới : https://1thegioi.vn/vi-sao-nguoi-mien-nam-cung-ca-loc-ngay-via-than-tai-246699.html