Vì sao nhiều virus nguy hiểm đều xuất phát từ dơi?

3 giờ trướcBài gốc

Trong quyển Spillover, dơi được nhắc đến như một vật chủ phổ biến của các loại virus.

Cuốn Spillover: Animal Infections and the Next Human Pandemic (Tạm dịch: Lây lan từ động vật sang người và đại dịch tiếp theo) của David Quammen ghi lại hành trình truy tìm các loại virus từng lây từ động vật sang người. Trong đó, dơi là vật chủ được nhắc đến nhiều nhất. Các chuyên gia nhận định cần theo dõi chặt chẽ yếu tố dịch tễ và mối liên kết giữa con người với hệ sinh thái để phòng ngừa các đợt lây nhiễm trong tương lai.

Virus âm thầm tồn tại trong đàn dơi

Trong cuốn Spillover, nhà báo khoa học David Quammen mô tả dơi mang virus nhưng hiếm khi bị ảnh hưởng rõ rệt về sức khỏe. Nhiều nghiên cứu cũng cho thấy các mầm bệnh có thể “vượt rào” từ dơi sang người qua thực phẩm hoặc môi trường nhiễm bẩn, nhất là khi con người sinh sống và sản xuất gần môi trường hoang dã.

Một ví dụ được nhắc đến nhiều là Bangladesh. Ở đây, một số cộng đồng có thói quen uống nhựa cây chà là tươi được hứng trực tiếp từ thân cây. Dơi có thể tiếp cận nguồn nhựa vào ban đêm rồi để lại nước bọt hoặc chất thải. Đây là một trong những giả thuyết giúp giải thích các chuỗi ca bệnh do virus Nipah tại Bangladesh.

Không phải lúc nào virus từ dơi cũng truyền thẳng sang người. Chúng có thể đi qua “cầu nối” là động vật trung gian. Với Nipah tại Malaysia vào thập niên 90, heo từng đóng vai trò vật chủ khuếch đại. Một số chuồng heo được đặt cạnh vườn cây ăn trái. Dơi ăn trái cây, làm rơi trái đã bị nhiễm hoặc thải virus xuống khu chuồng trại. Heo tiếp xúc rồi nhiễm bệnh, sau đó truyền sang người.

Tác phẩm Spillover của nhà báo David Quammen tái hiện hành trình truy tìm các loại virus khác có liên quan đến dơi. Ảnh: Atlantic.

Spillover cũng tái hiện hành trình truy tìm các loại virus khác có liên quan đến dơi như Ebola, Marburg và SARS. Mỗi loại có cơ chế lây truyền riêng. Song, chúng có điểm chung là khởi đầu âm thầm và chỉ bị phát hiện sau khi nhiều ca bệnh nghiêm trọng xuất hiện.

Dơi được cho là có khả năng mang virus trong thời gian dài nhờ cơ chế sinh học đặc biệt. Chúng có hệ miễn dịch ổn định, thân nhiệt dao động mạnh và hiếm khi bị viêm. Điều này giúp virus tồn tại trong cơ thể dơi mà không gây bệnh rõ rệt nhưng lại trở nên nguy hiểm khi lây lan sang loài khác.

Theo Quammen, chính các hoạt động như phá rừng, săn bắt và tiêu thụ động vật hoang dã đã làm tăng nguy cơ lây nhiễm virus từ dơi sang người. Khi môi trường sống bị thu hẹp, dơi di chuyển đến gần khu dân cư hoặc trang trại, tạo điều kiện để mầm bệnh vượt qua rào cản loài.

Nipah không có khả năng lây lan nhanh như Covid-19

Cuối năm 1998, Malaysia ghi nhận nhiều ca viêm não cấp tại bang Negeri Sembilan. Bệnh nhân chủ yếu là người làm việc ở các trại nuôi heo. Bệnh diễn tiến khá nhanh khi các công nhân sốt cao, co giật và rơi vào hôn mê.

Ban đầu, giới chức nghi ngờ đây là một đợt viêm não Nhật Bản. Tuy nhiên, vắc xin phòng bệnh không có tác dụng trong khi số ca tử vong liên tục tăng. Tháng 3/1999, tác nhân được xác định là một chủng virus mới, đặt tên là Nipah theo địa danh ghi nhận ca bệnh đầu tiên.

Thời điểm đó, Malaysia ghi nhận hơn 260 ca mắc, trong đó có 105 người tử vong. Singapore, nước nhập khẩu heo sống từ Malaysia, xuất hiện thêm 11 ca nhiễm. Trước nguy cơ lan rộng, chính phủ Malaysia tiêu hủy khoảng một triệu con heo để chặn đứt chuỗi lây nhiễm. Đây được xem là một trong những chiến dịch phòng dịch quy mô lớn nhất Đông Nam Á cuối thập niên 1990. Sau khi kiểm soát thành công ổ dịch, Malaysia không ghi nhận thêm đợt bùng phát tương tự.

Bệnh nhân nhiễm virus Nipah được chuyển vào khoa hồi sức tích cực (ICU) tại Ấn Độ trong đợt dịch năm 2024. Ảnh: Reuters.

Sau đợt dịch năm 1999, virus Nipah được ghi nhận lẻ tẻ tại Bangladesh và Ấn Độ, phần lớn có quy mô nhỏ. Đầu năm 2026, một số ca bệnh và nghi nhiễm được phát hiện tại bang West Bengal (Ấn Độ). Chính quyền địa phương triển khai khoanh vùng, giám sát y tế và cảnh báo cộng đồng. Một số quốc gia trong khu vực siết kiểm soát tại cửa khẩu quốc tế.

Tại Việt Nam, đến cuối tháng 1/2026, Bộ Y tế cho biết chưa ghi nhận ca nhiễm virus Nipah. Tuy nhiên, ngành y tế yêu cầu các địa phương tăng cường giám sát, đặc biệt với người nhập cảnh từ vùng có dịch.

Dù xếp virus Nipah vào nhóm truyền nhiễm, Nipah rất độc, nhưng chính độc lực cao và khả năng lây kém lại khiến nó khó lan rộng, khó có khả năng lây nhanh như cúm hoặc Covid-19. Các chuyên gia cho rằng việc theo dõi nguy cơ và nắm rõ lịch sử dịch tễ là yếu tố quan trọng để kiểm soát tốt tình hình.

Đức An

Nguồn Znews : https://znews.vn/vi-sao-nhieu-virus-nguy-hiem-deu-xuat-phat-tu-doi-post1623366.html