Vì sao Tết phải có bánh chưng, bánh dày và mâm ngũ quả?

3 giờ trướcBài gốc

Bánh chưng, bánh dày và mâm ngũ quả là những hương vị không thể thiếu trên bàn thờ gia tiên vào những ngày Tết ở Việt Nam. Quan niệm này đã in sâu vào tâm thức của những người con đất Việt. Theo nhà nghiên cứu Quách Trọng Trà, tác giả của sách Thờ cúng cổ truyền Việt Nam, những lễ vật này ẩn chứa những ý nghĩa văn hóa và tinh thần độc đáo, thú vị.

Biểu tượng của đất trời

Bánh chưng, bánh dày là những loại bánh có lịch sử lâu đời trong ẩm thực truyền thống của Việt Nam được sử sách ghi chép lại.

Trong cuốn Lĩnh Nam chích quái, mục Truyện bánh chưng ghi chép rằng sau khi đánh bại giặc Ân, vua Hùng thứ 6 triệu tập các quan Lang và công tử, yêu cầu: “Đứa nào làm vừa lòng ta, cuối năm đem trân cam mỹ vị đến dâng cúng Tiên Vương cho tròn đạo hiếu thì ta sẽ truyền ngôi cho”.

Bánh chưng phản ánh rõ nét văn hóa của người Việt. Ảnh: Lê Huy Hoàng Hải.

Các quan Lang thi nhau lên rừng, xuống biển tìm châu báu và sản vật quý hiếm để làm lễ vật. Riêng Lang Liêu, người con thứ mười tám, do nghèo khó nên không tìm được sản vật quý hiếm. Chàng nằm mơ, được thần nhân mách bảo và đã dùng những nông sản thường ngày gồm gạo nếp, đậu xanh, thịt lợn, lá dong để tạo ra bánh chưng, bánh dày làm lễ vật.

Bánh dày màu trắng, có hình tròn, tượng trưng cho trời. Bánh chưng có hình vuông, tượng trưng cho đất. Hương vị bánh như lời gợi nhắc về vai trò của cây lúa và thiên nhiên trong nền văn minh lúa nước của người Việt.

Chia sẻ với Tri Thức - Znews, nhà nghiên cứu Quách Trọng Trà cho biết: “Bánh chưng, bánh dày đi chung với nhau thể hiện sự hòa hợp, cân bằng giữa trời và đất, giữa con người và thiên nhiên. Chúng được gửi gắm những mong muốn về cuộc sống ấm no, thịnh vượng và triết lý âm dương giao hòa của ông cha”.

Nhà nghiên cứu Quách Trọng Trà dành hơn 20 năm để nghiên cứu về nghi lễ thờ cúng cổ truyền Việt Nam. Ảnh: Khánh Linh.

Ngoài ra, bánh chưng được bọc bằng lớp lá bên ngoài, có nhân bên trong ruột tượng trưng cho công ơn sinh thành, sự chở che, đùm bọc của cha mẹ dành cho con cái.

Hai món bánh ấy hợp ý vua Hùng, giúp Lang Liêu được truyền ngôi. Từ đó, bánh chưng, bánh dày trở thành lễ vật không thể thiếu trong các nghi thức thờ cúng tổ tiên và các dịp lễ Tết.

Theo nhà nghiên cứu Quách Trọng Trà, bánh chưng còn chứa đựng triết lý ngũ hành vận động khi hội đủ 5 yếu tố là mộc, hỏa, thổ, kim và thủy. Mộc đến từ màu xanh của lá dong gói bánh, hỏa đến từ màu đỏ của thịt lợn, thổ đến từ màu vàng của đậu xanh, kim đến từ màu trắng của gạo nếp và thủy đến từ màu đen của hạt tiêu.

‘Thời trân’ của đất nước nông nghiệp

Nhà nghiên cứu Quách Trọng Trà chia sẻ triết lý ngũ hành vận động còn được thể hiện qua mâm ngũ quả. Mỗi mâm ngũ quả phải có 5 loại trái cây với 5 màu sắc khác nhau, đại diện cho 5 yếu tố kim, mộc, thủy, hỏa, thổ.

Theo ông, mâm ngũ quả của mỗi miền không giống nhau và tùy theo mùa vụ. Các loại trái cây này được gọi là “thời trân”, tức trân bảo theo từng thời. “Mùa nhãn cúng nhãn, mùa hồng cúng hồng, mùa đu đủ cúng đu đủ. Khi dâng cúng cho tổ tiên, ai cũng mong muốn dâng lên những gì tốt nhất, ngon nhất”, ông nói thêm.

Mâm ngũ quả của mỗi miền sẽ khác nhau. Ảnh: Heritage.

Bên cạnh ý nghĩa tâm linh, nhà nghiên cứu cho biết bánh trái và hoa quả trên mâm cúng còn được xem như một hình thức nghệ thuật dân gian, phản ánh rõ nét văn hóa của đất nước nông nghiệp. Những lễ vật này được kết tinh từ thành quả lao động, là món ăn quen thuộc, gần gũi trong đời sống hàng ngày của người Việt.

Nhà nghiên cứu Quách Trọng Trà nhấn mạnh điều căn cốt nhất trong thờ cúng là đạo hiếu nghĩa. “Vượt qua tín ngưỡng tôn giáo, không gian vùng miền. Dù miền xuôi hay miền ngược, miền Bắc, miền Trung hay miền Nam đều có đạo hiếu nghĩa. Đây chính là ‘quốc bảo’ lưu truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác mà con cháu nên gìn giữ”, ông chia sẻ.

Trong bối cảnh đời sống và xã hội không ngừng biến đổi, ông cho rằng nghi lễ có thể giản lược về hình thức, lễ vật không cần cầu kỳ, chỉ cần vẫn giữ được sự trang nghiêm và lòng thành kính với tổ tiên thì việc thờ cúng vẫn trọn vẹn.

Khánh Linh

Nguồn Znews : https://znews.vn/vi-sao-tet-phai-co-banh-chung-banh-day-va-mam-ngu-qua-post1626873.html