Việt Nam cần làm gì trong cuộc đua AI giữa các cường quốc?

3 giờ trướcBài gốc

Những đợt sóng thần từ cuộc chiến tranh lạnh công nghệ đó đang vỗ trực tiếp vào bờ cõi số của Việt Nam, đặt nền kinh tế số non trẻ của chúng ta trước những thách thức sinh tử.

Trong khi các cường quốc đang lao vào cuộc đua zero-sum để giành giật "linh hồn" của trí tuệ nhân tạo, Việt Nam lại đang đứng ở một vị thế đầy rủi ro: chúng ta là những người tiêu dùng và lập trình viên nhiệt thành nhất, nhưng lại sở hữu ít công nghệ lõi nhất.

Việt Nam cần hướng đi độc lập giữa các mô hình AI đắt tiền và mô hình AI rẻ nhưng rủi ro

Thực tế tàn khốc là hệ sinh thái AI của Việt Nam đang bị kẹp chặt giữa hai gọng kìm khổng lồ. Một bên là các mô hình "kín cổng cao tường" đắt đỏ nhưng thống trị tuyệt đối của Mỹ như GPT-4 hay Claude. Một bên là làn sóng mô hình "giá rẻ giật mình" nhưng đầy nghi vấn về nguồn gốc và an ninh từ Trung Quốc, điển hình như sự trỗi dậy của DeepSeek.

Bài toán đặt ra cho giới công nghệ và các nhà hoạch định chính sách lúc này không còn đơn thuần là chọn công nghệ nào để viết code nhanh hơn hay rẻ hơn. Đó là câu hỏi mang tính chiến lược về sự tồn vong: Làm sao để Việt Nam không trở thành "vùng trũng" tiêu thụ công nghệ, không biến thành bãi chiến trường cho các cuộc tranh chấp pháp lý quốc tế, và quan trọng nhất, không để mất chủ quyền trên không gian số vào tay những thuật toán ngoại lai.

Kẹt giữa bức tường phí của Mỹ và giá rẻ từ Trung Quốc

Nhìn vào bề nổi, các doanh nghiệp và startup công nghệ Việt Nam dường như đang có quá nhiều sự lựa chọn. Nhưng nếu bóc tách lớp vỏ hào nhoáng đó, chúng ta sẽ thấy một sự phụ thuộc đáng báo động.

Hầu hết các ứng dụng AI "Make in Vietnam" hiện nay, từ trợ lý viết content, chatbot chăm sóc khách hàng đến các công cụ phân tích dữ liệu, thực chất chỉ là những lớp vỏ (wrapper) mỏng manh bọc lấy API của các gã khổng lồ Mỹ.

Dữ liệu của người dùng Việt, từ chiến lược kinh doanh của doanh nghiệp đến những đoạn hội thoại riêng tư, đang âm thầm chảy về các máy chủ tại California hay Virginia để xử lý. Rủi ro ở đây là sự "ngắt kết nối" hoàn toàn nằm ngoài tầm kiểm soát: Nếu OpenAI hay Anthropic thay đổi chính sách, tăng giá API đột ngột, hoặc một sự cố AI nào đó, hệ sinh thái ứng dụng Việt có thể chịu ảnh hưởng nghiêm trọng chỉ sau một đêm. Chúng ta đang xây nhà trên đất của người khác, và họ có quyền đòi lại đất bất cứ lúc nào.

Ở chiều ngược lại, sự xuất hiện của các mô hình AI từ Trung Quốc như DeepSeek V2 hay Qwen đang tạo ra một lực hấp dẫn khó cưỡng. Với hiệu năng được quảng cáo là tiệm cận GPT-4 nhưng chi phí sử dụng thấp đến mức khó tin (thậm chí miễn phí mã nguồn mở), đây được xem là "món hời" đối với các startup Việt đang khát vốn.

Tuy nhiên, như đã phân tích ở bài trước về kỹ thuật "chưng cất tri thức" (knowledge distillation), mức giá rẻ mạt này không phải ngẫu nhiên mà có. Nó là kết quả của việc đốt cháy giai đoạn R&D bằng cách khai thác tri thức từ các mô hình phương Tây.

Nhưng cái giá phải trả cho việc sử dụng các mô hình này không nằm ở hóa đơn hàng tháng, mà nằm ở những rủi ro vô hình về tư tưởng và an ninh. Một mô hình ngôn ngữ lớn (LLM) không chỉ là thuật toán, nó là sự phản chiếu của dữ liệu mà nó được nuôi dưỡng.

Một AI được huấn luyện với tư duy và dữ liệu kiểm duyệt của Bắc Kinh liệu có thể trả lời khách quan, trung thực về các vấn đề lịch sử, chủ quyền biển đảo hay văn hóa của Việt Nam? Khi chúng ta tích hợp sâu các mô hình này vào giáo dục, truyền thông hay y tế, chúng ta đang đứng trước nguy cơ đánh mất "biên giới mềm" trong tư duy.

Sự phụ thuộc vào "bộ não" ngoại nhập này, dù là Mỹ hay Trung Quốc, đều dẫn đến việc người Việt phải uốn mình theo tư duy của AI, thay vì AI phục vụ bản sắc Việt.

Xây lâu đài trên cát hay đi trên dây giữa làn đạn?

Đối với các startup AI tại Việt Nam, việc lựa chọn nền tảng móng lúc này giống như việc đi trên dây giữa hai làn đạn. Rủi ro pháp lý "liên đới" là mối đe dọa hiện hữu nhất. Bài học từ vụ việc botnet Clockwork tấn công Claude và các vụ kiện bản quyền đang nhen nhóm tại thung lũng Silicon cho thấy Mỹ sẽ ngày càng siết chặt luật chơi.

Nếu một ngày nào đó, tòa án quốc tế phán quyết rằng các mô hình như DeepSeek là sản phẩm của hành vi vi phạm bản quyền hoặc trộm cắp bí mật thương mại, thì các ứng dụng Việt Nam xây dựng trên nền tảng đó sẽ ra sao?

Chúng ta có thể đối mặt với các vụ kiện tụng xuyên biên giới, bị các kho ứng dụng (App Store, Google Play) gỡ bỏ, hoặc bị cắt đứt quyền truy cập vào hệ sinh thái thanh toán và công nghệ phương Tây. Xây dựng sản phẩm dựa trên một công nghệ có "nguồn gốc không rõ ràng" chính là việc xây lâu đài trên cát – móng càng lung lay, sụp đổ càng nhanh.

Hơn nữa, rủi ro an ninh mạng từ các mô hình giá rẻ là một "hộp đen" chưa có lời giải. Vụ án cựu kỹ sư Google đánh cắp tài liệu mật về chip TPU cho thấy khát vọng thâu tóm dữ liệu của các tập đoàn công nghệ Trung Quốc là không giới hạn.

Nếu họ dám tấn công vào trái tim của Google, liệu họ có ngần ngại cài cắm các cửa hậu (backdoor) hay mã độc vào các mô hình mã nguồn mở được cung cấp miễn phí cho cộng đồng lập trình viên Việt Nam? Việc tích hợp các SDK, API từ các nhà cung cấp này vào hệ thống nội bộ doanh nghiệp, ngân hàng hay cơ quan nhà nước Việt Nam có thể vô tình mở ra con đường cao tốc cho dòng chảy dữ liệu nhạy cảm đi thẳng về các máy chủ nước ngoài.

Lời giải cho bài toán "chọn phe" này đòi hỏi sự tỉnh táo và quy trình thẩm định (Due Diligence) khắt khe chưa từng có. Các CTO (Giám đốc công nghệ) Việt Nam không thể chỉ nhìn vào các bảng xếp hạng benchmark (điểm số hiệu năng) hay biểu đồ giá thành để ra quyết định. Họ cần truy xuất nguồn gốc mô hình, kiểm tra tính minh bạch của dữ liệu huấn luyện và các điều khoản pháp lý đi kèm.

Chiến lược khôn ngoan nhất lúc này là "đa dạng hóa nhà cung cấp" (Multi-LLM strategy). Không bao giờ được phép để sản phẩm của mình bị khóa chặt vào bất kỳ một thế lực nào. Khả năng linh hoạt chuyển đổi giữa GPT, Claude, Gemini hay các mô hình mã nguồn mở tự host phải được coi là một tính năng an ninh cốt lõi, chứ không phải là một lựa chọn phụ.

Cần tự chủ LLM, giương cao ngọn cờ "Make in Vietnam"

Đứng trước gọng kìm công nghệ và rủi ro địa chính trị, mệnh lệnh "Make in Vietnam" đối với trí tuệ nhân tạo không còn là một khẩu hiệu sáo rỗng, mà là con đường sinh tồn duy nhất để bảo vệ chủ quyền số. Tuy nhiên, tự chủ không có nghĩa là mù quáng lao vào cuộc đua đốt tiền vô vọng. Việt Nam không nhất thiết, và cũng không đủ nguồn lực, để xây dựng một GPT-5 hay Gemini từ con số 0 – những dự án tiêu tốn hàng tỷ USD và hàng chục nghìn GPU.

Chiến lược thông minh và khả thi nhất cho Việt Nam là đứng trên vai người khổng lồ nhưng phải nắm chắc vô lăng. Thay vì xây móng nhà từ đầu, chúng ta cần tập trung vào việc tinh chỉnh và làm chủ các mô hình mã nguồn mở uy tín và "sạch" về pháp lý (như Llama của Meta, Mistral của Pháp hay Gemma của Google).

Chìa khóa của sự tự chủ nằm ở dữ liệu. Chúng ta cần xây dựng những tập dữ liệu tiếng Việt sạch, chất lượng cao, mang đậm bản sắc văn hóa và tuân thủ pháp luật Việt Nam để "dạy" lại các mô hình này. Khi đó, chúng ta sẽ sở hữu bộ "trọng số" của riêng mình. Mô hình có thể có khung xương của nước ngoài, nhưng "linh hồn" và tư duy phải là của Việt Nam. Điều này đảm bảo rằng không một nút bấm nào từ Washington hay Bắc Kinh có thể tắt đi trí tuệ của người Việt.

Trách nhiệm này không thể đặt lên vai các startup nhỏ lẻ. Đây là lúc vai trò dẫn dắt của nhà nước và các tập đoàn công nghệ lớn (như Viettel, VinGroup, FPT, VNPT) phải được phát huy tối đa. Cần có một hạ tầng tính toán quốc gia (Sovereign AI Cloud) đủ mạnh để các doanh nghiệp trong nước có thể thuê GPU huấn luyện mô hình với chi phí hợp lý, thay vì phải cúng tiền cho Amazon hay Google. Đồng thời, việc xây dựng một Kho dữ liệu tiếng Việt quốc gia là cấp thiết để cung cấp nhiên liệu sạch cho các mô hình AI bản địa.

Nếu không nhanh chóng hành động để sở hữu các mô hình ngôn ngữ lớn "Made in Vietnam" và "Made by Vietnam", chúng ta sẽ mãi mãi chấp nhận thân phận "thuộc địa số". Chúng ta sẽ phải trả tiền thuê bao để được sử dụng trí tuệ của người khác ngay trên đất nước mình, bị dẫn dắt bởi tư duy của người khác và phơi mình trước mọi rủi ro của cuộc chiến tranh lạnh công nghệ.

Chủ quyền số trong kỷ nguyên AI không phải là việc đóng cửa biên giới internet, mà là việc trang bị cho quốc gia một "tấm khiên" tri thức đủ mạnh để hội nhập mà không hòa tan, để hợp tác mà không phụ thuộc. Đó là con đường duy nhất để Việt Nam giữ vững vị thế giữa những gọng kìm lịch sử.

Bùi Tú

Nguồn Một Thế Giới : https://1thegioi.vn/viet-nam-can-lam-gi-trong-cuoc-dua-ai-giua-cac-cuong-quoc-246729.html