Vùng đất khô hạn nhất Trái Đất dù tiếp giáp đại dương

4 giờ trướcBài gốc

Sa mạc Atacama nằm ở miền bắc Chile được ghi nhận là một trong những vùng khô hạn nhất Trái Đất. Ảnh: National Geographic.

Nằm ở phía bắc Chile, sa mạc Atacama trải dài khoảng 1.600 km dọc theo bờ Thái Bình Dương, kề bên sườn tây của dãy núi Andes hùng vĩ. Với diện tích ước tính khoảng 105.000 km², Atacama được xem là vùng đất khô hạn nhất thế giới không thuộc khu vực địa cực. Có những khu vực hàng thế kỷ không ghi nhận nổi một giọt mưa, biến Atacama thành biểu tượng của sự khắc nghiệt, đồng thời trở thành địa điểm quan trọng để giới khoa học nghiên cứu về khí hậu, môi trường và khả năng thích nghi của sự sống trong điều kiện cực đoan.

“Sao Hỏa” giữa lòng Chile

Sự khô hạn cực đoan của Atacama không phải là điều ngẫu nhiên. Theo trang Everything Everywhere, sa mạc này nằm trong vùng “bóng mưa kép” (double rain shadow) hiếm gặp.

Ở phía đông, dãy Andes sừng sững như một bức tường khổng lồ, chặn đứng các luồng không khí ẩm từ lưu vực Amazon. Khi bị ép nâng cao, hơi nước ngưng tụ và trút mưa xuống sườn núi phía Argentina. Đến khi vượt qua biên giới sang Chile, khối khí này chỉ còn lại sự khô khốc.

Ở phía tây, dãy núi ven biển Chile tiếp tục đóng vai trò như một “hàng rào” tự nhiên, ngăn các đám mây thấp từ Thái Bình Dương tiến sâu vào nội địa.

Chưa dừng lại ở đó, dòng hải lưu lạnh Humboldt chạy dọc bờ biển càng làm trầm trọng thêm tình trạng khô hạn. Climate thuộc National Oceanic and Atmospheric Administration (NOAA) cho biết dòng nước lạnh từ Nam Cực khiến lớp không khí sát mặt biển bị làm nguội, tạo ra hiện tượng nghịch đảo nhiệt độ. Không khí lạnh và ẩm bị “giam” ở tầng thấp, không thể bốc cao để hình thành mây mưa, mà chỉ tạo ra những dải sương mù dày đặc nhưng gần như vô dụng với mặt đất.

Theo dữ liệu từ Encyclopaedia Britannica, lượng mưa trung bình tại Atacama chỉ dưới 15 mm mỗi năm. Tuy nhiên, con số này vẫn được xem là “xa xỉ” so với vùng lõi siêu khô hạn.

Lượng mưa trung bình hàng năm tại sa mạc Atacama chỉ dưới 15 mm, thuộc nhóm thấp nhất thế giới. Ảnh: The Travel.

Cả Arica và Calama đều nằm trong phạm vi sa mạc Atacama và là những minh chứng điển hình nhất cho sự khô hạn cực độ của vùng đất này.

Arica, thành phố cảng ở biên giới phía bắc, được ghi nhận là một trong những nơi có người ở khô nhất thế giới với lượng mưa trung bình chỉ khoảng 0,76 mm mỗi năm. Trong khi đó, theo WorldAtlas, thị trấn nội địa Calama lại giữ kỷ lục thế giới về đợt hạn hán dài nhất lịch sử, kéo dài suốt 401 năm từ năm 1570 đến tận năm 1971 mới có một trận mưa đáng kể.

Các nhà khoa học cho biết Atacama khô hạn hơn khoảng 50 lần so với Thung lũng Chết ở Mỹ. Thậm chí, một số khu vực trong lõi sa mạc được cho là không có mưa suốt 15 triệu năm qua.

Chính điều kiện khắc nghiệt ấy đã biến Atacama thành điểm đến lý tưởng cho các chương trình nghiên cứu không gian. Theo NASA, khu vực Yungay có thổ nhưỡng rất giống bề mặt sao Hỏa. Ở đây khô hạn, bức xạ tia cực tím cao và giàu các chất oxy hóa mạnh như perchlorate.

Từ năm 2003, NASA đã sử dụng Atacama để thử nghiệm các xe tự hành và công nghệ khoan trong dự án ARADS. Kết quả cho thấy ở độ sâu từ 20 cm đến 2 m, các vi sinh vật cực đoan vẫn tồn tại nhờ tận dụng độ ẩm vi mô từ tinh thể muối.

Phát hiện này mở ra hy vọng rằng nếu sao Hỏa từng có nước trong quá khứ, sự sống có thể vẫn còn ẩn sâu dưới bề mặt hành tinh đỏ.

Hy vọng ở nơi khô hạn nhất hành tinh

Atacama không chỉ là sa mạc của cát và đá mà còn lưu giữ những câu chuyện nhân văn đầy ám ảnh. Các nhà nghiên cứu cho rằng người Chinchorro từng sinh sống tại đây từ khoảng 9.000 năm trước và phát triển kỹ thuật ướp xác nhân tạo lâu đời nhất thế giới, sớm hơn Ai Cập cổ đại khoảng 2.000 năm.

Khí hậu siêu khô giúp các thi thể được bảo quản gần như nguyên vẹn. Tuy nhiên, nghiên cứu khảo cổ cũng chỉ ra rằng nguồn nước hiếm hoi trong vùng chứa hàm lượng arsenic tự nhiên rất cao, khiến tỷ lệ tử vong ở trẻ em lớn. Việc ướp xác, đặc biệt là với trẻ nhỏ, được xem như cách cộng đồng đối diện với nỗi đau mất mát.

Trái ngược với vẻ tĩnh lặng ấy, Atacama đôi khi lại bùng nổ sức sống nhờ hiện tượng “Sa mạc nở hoa” (Desierto Florido). Theo Reuters, khoảng 5-7 năm một lần, khi El Nino mang mưa bất thường, hàng triệu hạt giống ngủ yên sẽ đồng loạt nảy mầm. Cả vùng hoang mạc xám xịt bỗng biến thành thảm hoa tím, hồng, vàng rực rỡ với hơn 200 loài bản địa, có thể quan sát từ vệ tinh.

Hiện tượng “Sa mạc nở hoa” tại sa mạc Atacama xảy ra khoảng 5-7 năm một lần, khi những đợt mưa bất thường giúp hàng triệu bông hoa đồng loạt khoe sắc trên vùng đất khô cằn. Ảnh: National Geographic.

Dù hầu như không có mưa, cư dân Atacama vẫn tìm ra cách thích nghi. Theo Frontiers in Environmental Science, hiện tượng sương mù “Camanchaca” từ đại dương được tận dụng bằng các hệ thống lưới bẫy sương mù.

Những tấm lưới nhựa khổng lồ được dựng trên sườn núi ven biển, nơi sương mù dày đặc. Các hạt nước li ti bị giữ lại, ngưng tụ thành giọt và chảy vào bồn chứa. Tại Alto Hospicio, hệ thống này có thể thu tới 10 lít nước mỗi mét vuông lưới mỗi ngày, phục vụ trồng trọt thủy canh và tái trồng rừng.

Bên cạnh đó, không khí cực khô và bầu trời trong vắt cũng mang lại cho Atacama một lợi thế đặc biệt về thiên văn học. European Southern Observatory (ESO) cho biết khu vực này là nơi đặt đài thiên văn ALMA, mạng lưới kính viễn vọng vô tuyến lớn nhất thế giới với 66 ăng-ten ở độ cao khoảng 5.000 m.

Nhờ độ ẩm cực thấp, các tín hiệu vô tuyến từ những thiên hà xa xôi có thể xuyên qua khí quyển mà ít bị nhiễu, giúp giới khoa học nghiên cứu quá trình hình thành sao và nguồn gốc vũ trụ.

Ngày nay, Atacama không còn là vùng đất bị lãng quên. Các mỏ đồng và lithium khổng lồ tại đây đang cung cấp nguyên liệu quan trọng cho ngành công nghiệp pin và xe điện toàn cầu. Song song đó, hệ thống đài thiên văn hiện đại biến sa mạc thành một trong những trung tâm nghiên cứu vũ trụ hàng đầu thế giới.

Lê Huyên

Nguồn Znews : https://znews.vn/vung-dat-kho-han-nhat-trai-dat-du-tiep-giap-dai-duong-post1628127.html