'Vườn X' Côn Đảo và sự sáng tạo của điêu khắc gia Ngô Xuân Lai

2 giờ trướcBài gốc

Công trình xây dựng trên nền đá trơ khô

Trên diện tích khoảng 3000m2, trước khi công trình hình thành, khu vực này hầu như không có lớp đất, không giữ được độ ẩm, và gần như không có điều kiện cho sự sống phát triển, chỉ toàn đá trơ khô. Những khối đá lớn, rắn chắc, gần như không cho cây cối bám rễ vẫn được giữ nguyên như điểm khởi đầu của toàn bộ cấu trúc. Điêu khắc gia Ngô Xuân Lai, người đã từng tham gia quy hoạch và xây dựng nhiều hạng mục lớn, chia sẻ: “Từ chính những bãi đá trơ đó, chọn cách làm, mọi thứ được đặt vào, nối tiếp nhau”.

Tác phẩm “Mầm sống”, một tác phẩm nghệ thuật trong không gian Vườn X. Ảnh: Sỹ Thủy

Việc xây dựng một không gian nghệ thuật tại khu vực biển đảo như Côn Đảo đặt ra không ít thách thức bởi điều kiện địa lý, khí hậu, nhân lực… Điêu khắc gia Ngô Xuân Lai đã từng bước đưa ra các ý tưởng phù hợp, từ đó phát triển và hoàn thiện khu vườn. Đến nay, khu đất không chỉ được khắc phục tình trạng sạt lở mà còn dần hình thành như một không gian văn hóa mang nhiều giá trị, vượt xa dự định ban đầu .

Trong quá trình hình thành, Vườn X cho thấy nỗ lực thích ứng với điều kiện thực tế: Các khối đá tự nhiên được giữ lại và tích hợp vào bố cục không gian, đồng thời được xử lý thành các cấu phần sử dụng; gạch cũ từ các công trình trước đây cùng vật liệu sẵn có được tái sử dụng, góp phần hình thành tổng thể kiến trúc – cảnh quan thống nhất.

Vườn X Côn Đảo được tổ chức như một tổng thể không gian mở, nơi điêu khắc không tồn tại độc lập mà gắn bó chặt chẽ với cấu trúc kiến trúc – cảnh quan. Các tác phẩm được sắp đặt xen kẽ với cây xanh, mặt nước và địa hình sẵn có, tạo nên một chỉnh thể hài hòa. Chính việc quy hoạch, tổ chức không gian này cho thấy vai trò của người nghệ sĩ không chỉ dừng lại ở sáng tác điêu khắc, mà còn tham gia vào quá trình kiến tạo không gian mang tính kiến trúc.

Điểm nhấn với tác phẩm “Cội nguồn”

Tại vườn Văn hóa nghệ thuật ngoài trời này, chỉ cách trung tâm 1km, hiện có rất nhiều tác phẩm điêu khắc như “Mẹ con”, “Chân dung nhạc sĩ Trịnh Công Sơn”, “Vích hóa rồng”, “Đồng Tâm”, “Trôi nổi”, “Bé yêu”, bộ Chân dung 54 dân tộc, 7 bộ họa tiết hoa văn trống đồng, cùng hàng trăm tác phẩm khác. Trong không gian ấy, các lớp giá trị văn hóa được đan cài đa dạng, cùng các tác phẩm điêu khắc đương đại mang hơi thở thời đại. Sự kết hợp này góp phần tạo nên một không gian vừa mang tính kế thừa, vừa có tính mở, thể hiện nỗ lực tiếp nối và phát huy truyền thống văn hóa Việt Nam trong bối cảnh hiện nay.

Tác phẩm “Cội nguồn”, điểm nhấn của Vườn X. Ảnh: Sỹ T

Điểm nhấn của “Vườn X” là tác phẩm “Cội Nguồn” có chiều ngang 12m, cao 6m, sâu 6m. Thiết kế và trực tiếp thi công bởi điêu khắc gia Ngô Xuân Lai, trong thời gian từ tháng 11-2022 đến tháng 04-2023.

Điều thay đổi không nằm ở việc phủ xanh bề mặt, mà tác phẩm “Cội Nguồn” tạo ra những điều kiện để sự sống có thể xuất hiện như nước được dẫn vào, những khoảng giữ ẩm được hình thành, các lớp nền nhỏ dần tích tụ. Từ đó, cây bắt đầu mọc. Một hệ sinh thái hình thành ngay trên nền đá, không dày đặc, không áp đảo, nhưng đủ để làm mềm đi toàn bộ cảm nhận về mảnh đất vốn dĩ khô cằn này.

Sự sống của tác phẩm “Cội Nguồn” không được mang đến từ bên ngoài, mà được nuôi dưỡng từ chính cấu trúc của công trình. Đi một vòng quanh, hình ảnh con thuyền dần hiện ra, không trực diện, mà qua từng góc nhìn. Khối chính hướng ra biển, mở, nhưng vẫn giữ liên hệ với phần đất phía sau. Ngay dưới chân công trình là một mặt nước tĩnh, mang dáng lá, từ phía trên, nước chảy xuống thành một dòng thác nhỏ, liên tục, không ồn ào nhưng đủ để tạo nên nhịp điệu cho không gian. Dòng chảy ấy không chỉ tổ chức lại cấu trúc, mà còn gợi một chuyển động quen thuộc: Nước luôn tìm đường trở về nơi bắt đầu.

Các phóng viên chiến trường cùng bạn bè thăm Vườn X. Ảnh

Trong không gian đó, những hình lá xuất hiện như một nhắc nhớ nhẹ, khi rời cành, lá cũng trở về với đất. Âm thanh của nước không lấn át, chỉ vừa đủ để lấp đầy khoảng lặng. Càng ở lâu, người ta càng nhận ra công trình không được tạo ra để “nhìn cho hết”, không có một điểm đứng duy nhất để bao quát toàn bộ mà không gian mở ra theo từng lớp: Bệ đá, khoảng chuyển tiếp, mép nước, lối đi. Những viên gạch cũ được tận dụng xếp thành một vòng quanh hồ, mang dấu vết của thời gian.

Tác phẩm “Cội nguồn” là hình ảnh một gia đình với cha mẹ, con gái dâng hoa, con trai thành kính tái hiện văn hóa thờ cha kính mẹ của người Việt. Sự kết hợp này góp phần tạo nên một không gian vừa mang tính kế thừa, vừa có tính mở, thể hiện nỗ lực tiếp nối và phát huy truyền thống văn hóa Việt Nam trong bối cảnh hiện nay ở Côn Đảo.

Trong những dịp lễ, “Cội Nguồn” trở thành nơi diễn ra các hoạt động nghệ thuật, một sân khấu nhỏ hình thành từ chính các bậc đá, mặt nước và khoảng trống phía trước.

Nhà điêu khắc Ngô Xuân Lai trực tiếp thiết kế và chỉ đạo thi công tác phẩm “Vích hóa rồng". Ảnh: Sỹ Thủy

Định hướng như một không gian mở, Vườn X không chỉ là nơi trưng bày tác phẩm mà còn tạo điều kiện để công chúng tiếp cận nghệ thuật trong môi trường gần gũi với thiên nhiên. Nơi đây kỳ vọng trở thành một điểm sinh hoạt văn hóa, góp phần làm phong phú đời sống nghệ thuật tại địa phương Côn Đảo.

Ở góc độ tiếp cận nghệ thuật đương đại, Vườn X có thể được nhìn nhận như một thực hành nghệ thuật gắn với địa điểm (site-specific), nơi tác phẩm không tách rời khỏi bối cảnh mà được hình thành trong mối quan hệ hữu cơ với không gian, địa hình và môi trường tự nhiên. Các yếu tố như đá bản địa, hướng gió, độ ẩm và cấu trúc cảnh quan không chỉ là điều kiện bên ngoài mà trở thành một phần của ngôn ngữ tạo hình. Chính sự tương tác này tạo nên đặc trưng riêng cho Vườn X, đồng thời mở ra cách tiếp cận trong đó điêu khắc, kiến trúc và cảnh quan được tích hợp như một chỉnh thể.

Nguyễn Sỹ Thủy

Nguồn Hà Nội Mới : https://hanoimoi.vn/vuon-x-con-dao-va-su-sang-tao-cua-dieu-khac-gia-ngo-xuan-lai-750606.html