Xác lập hệ giá trị của Tết trong toàn bộ cấu trúc văn hóa, đưa đất nước tiến vào kỷ nguyên mới: Bài 4: Tái định vị chiến lược văn hóa Tết trong cấu trúc xã hội theo tinh thần Nghị quyết 80-NQ/TW

3 giờ trướcBài gốc

Nhìn nhận Tết như một hệ sinh thái văn hóa đa dạng

Ở cấp độ thực tiễn, có thể phân tách một số nhóm cộng đồng tiêu biểu để nhận diện rõ hơn thực trạng, giá trị cốt lõi và hướng hỗ trợ thông qua văn hóa Tết. Trước hết là cộng đồng khu công nghiệp và lao động di cư - một bộ phận ngày càng lớn trong cấu trúc xã hội hiện đại. Thực trạng cho thấy trải nghiệm Tết của họ thường bị chi phối bởi điều kiện kinh tế và thời gian di chuyển. Nhiều người không thể về quê, hoặc trở về trong trạng thái áp lực chi phí, dẫn đến việc Tết trở thành khoảng thời gian thiếu kết nối cộng đồng tại nơi làm việc và cũng chưa trọn vẹn ở quê nhà. Cốt lõi giá trị Tết đối với nhóm này nằm ở cảm giác được thuộc về và được chia sẻ - tức là nhu cầu tái lập cảm giác cộng đồng trong môi trường di cư.

Vì vậy, cách tiếp cận văn hóa không chỉ là hỗ trợ vật chất, mà là tổ chức những không gian sinh hoạt văn hóa tại nơi cư trú tạm thời: hoạt động cộng đồng, lễ hội quy mô nhỏ, kết nối văn hóa vùng miền, tạo điều kiện để họ duy trì phong tục riêng. Khi bản sắc cá nhân được tôn trọng và thể hiện, Tết trở thành nguồn động viên tinh thần và củng cố sự gắn bó xã hội thay vì chỉ là thời gian tạm nghỉ lao động.

Thứ hai là cộng đồng nông thôn đang đối mặt với xu hướng già hóa dân số. Khi cộng đồng được hỗ trợ để biến ký ức thành tài sản văn hóa sống động, người cao tuổi không chỉ là người hoài niệm mà trở thành trung tâm truyền dẫn bản sắc, còn người trẻ có cơ hội tự hào về nguồn cội.

Du khách đến tham quan Đại nội Huế dịp Tết Nguyên đán

Thứ ba là cộng đồng đô thị lõi và đô thị mở rộng - nơi Tết chịu tác động mạnh của nhịp sống hiện đại. Ở đô thị lõi, Tết thường gắn với tiêu dùng và trải nghiệm công cộng, nhưng lại thiếu chiều sâu kết nối xã hội; trong khi ở vùng đô thị mở rộng, cấu trúc cộng đồng còn chưa ổn định, bản sắc địa phương chưa rõ nét. Cốt lõi giá trị Tết tại đây nằm ở khả năng tạo cảm giác thuộc về trong môi trường đa dạng và biến động. Cách tiếp cận phù hợp là thiết kế không gian công cộng và hoạt động văn hóa như nơi gặp gỡ giữa các nhóm cư dân khác nhau - kết hợp nghệ thuật đương đại với truyền thống, khuyến khích cộng đồng tham gia sáng tạo thay vì chỉ tiêu dùng. Khi đô thị trở thành nơi sản sinh ký ức chung, cư dân sẽ hình thành niềm tự hào về không gian sống của mình.

Thứ tư là cộng đồng vùng du lịch và dịch vụ. Tại những địa bàn này, Tết vừa là sinh kế vừa là biểu tượng văn hóa, nhưng nguy cơ lớn là thương mại hóa quá mức khiến giá trị bản sắc bị giản lược thành hình thức biểu diễn. Cốt lõi giá trị Tết nằm ở sự cân bằng giữa bảo tồn và khai thác - giữ được tính xác thực văn hóa trong khi vẫn tạo thu nhập cho cộng đồng. Việc hỗ trợ nên hướng tới nâng cao năng lực kể chuyện văn hóa, đào tạo cộng đồng tham gia thiết kế trải nghiệm và tạo cơ chế để lợi ích kinh tế quay trở lại nuôi dưỡng văn hóa địa phương.

Cuối cùng là cộng đồng người Việt ở nước ngoài. Tết đối với họ không chỉ là nghi lễ mà là điểm neo bản sắc trong môi trường đa văn hóa. Thực trạng phổ biến là sự giằng co giữa việc giữ truyền thống và hòa nhập, đặc biệt với thế hệ trẻ. Cốt lõi giá trị ở đây là cảm giác kết nối với nguồn cội và sự tự hào văn hóa trong bối cảnh toàn cầu. Cách tiếp cận văn hóa cần hướng tới hỗ trợ mạng lưới kết nối cộng đồng, tạo điều kiện chia sẻ tài nguyên văn hóa số, thúc đẩy các hoạt động giao lưu văn hóa hai chiều. Khi Tết trở thành cầu nối giữa quê hương và thế giới, bản sắc không bị thu hẹp mà được mở rộng thành nguồn lực giao lưu và sức mạnh mềm.

Xây dựng chiến lược phát triển, đặt Tết vào vị trí là công cụ phát triển con người và củng cố năng lực xã hội

Khi đã đi đến bước nhìn nhận Tết như một hệ sinh thái văn hóa đa dạng - nơi các cộng đồng khác nhau trải nghiệm theo những điều kiện sống riêng - thì câu hỏi tiếp theo không còn là mô tả hiện trạng, mà là xác lập một chiến lược phát triển có khả năng điều phối toàn bộ cấu trúc ấy. Chiến lược này không thể dừng ở tổ chức lễ hội hay hỗ trợ sinh hoạt truyền thống, mà phải đặt Tết vào vị trí của một công cụ phát triển con người và củng cố năng lực xã hội, đúng với tinh thần định hướng xây dựng văn hóa và con người trong bối cảnh mới.

Trước hết, về bản chất, chiến lược phát triển văn hóa Tết có thể được xác định như một chiến lược kiến tạo môi trường thực hành giá trị xã hội thông qua chu kỳ lễ hội quốc gia. Về mục tiêu, chiến lược này hướng đến ba tầng giá trị chính. Ở tầng trực tiếp, mục tiêu là nâng cao chất lượng đời sống văn hóa của người dân. Điều này thể hiện qua việc giảm áp lực tiêu dùng hình thức, tăng cơ hội tham gia cộng đồng, mở rộng tiếp cận không gian văn hóa và tạo điều kiện để mỗi cá nhân cảm nhận Tết như một khoảng thời gian tái tạo tinh thần. Đây là mục tiêu gắn trực tiếp với con người. Ở tầng trung gian, mục tiêu là củng cố vốn xã hội và năng lực cộng đồng. Khi Tết thúc đẩy sự tin cậy, hợp tác và ký ức chung, xã hội tích lũy được năng lực tự điều chỉnh - yếu tố nền tảng của ổn định và phát triển dài hạn. Điều này phù hợp với định hướng xây dựng con người có trách nhiệm, có năng lực gắn kết và đóng góp cho cộng đồng. Ở tầng rộng hơn, mục tiêu là chuyển hóa văn hóa thành nguồn lực phát triển quốc gia. Tết trở thành động lực cho kinh tế sáng tạo, du lịch, hình ảnh quốc gia và sức mạnh mềm. Nhờ vậy, văn hóa không chỉ là nền tảng tinh thần mà còn là yếu tố hỗ trợ cạnh tranh và hội nhập.

Từ các mục tiêu ấy, tầm nhìn dài hạn của chiến lược cần được định vị rõ ràng. Để tầm nhìn này trở thành thực tế, vai trò của các bên tham gia phải được xác định rõ ràng và bổ trợ lẫn nhau. Nhà nước giữ vai trò định hướng và kiến tạo môi trường. Chính quyền địa phương giữ vai trò chuyển hóa định hướng thành thực tiễn phù hợp từng cộng đồng. Doanh nghiệp và khu vực thị trường đóng vai trò khai thác sáng tạo và tạo sinh kế. Và cuối cùng, cá nhân là chủ thể thụ hưởng và đồng thời là người tạo giá trị.

Mọi định hướng chiến lược chỉ có ý nghĩa khi chuyển hóa thành hành vi sống - cách tiêu dùng, cách chia sẻ, cách tham gia cộng đồng. Chính từ những hành vi ấy, giá trị văn hóa được hình thành và lan tỏa. Nhìn toàn cục, chiến lược phát triển văn hóa Tết theo tinh thần định hướng phát triển con người không nhằm thay đổi hình thức lễ hội, mà nhằm thay đổi vị thế của Tết trong cấu trúc xã hội. Nó chuyển Tết từ một chu kỳ truyền thống sang một công cụ phát triển, từ ký ức văn hóa sang năng lực xã hội, từ trải nghiệm cá nhân sang nguồn lực cộng đồng. Khi được triển khai nhất quán, chiến lược này giúp văn hóa không chỉ được bảo tồn mà trở thành lực đẩy cho sự trưởng thành của con người và sự bền vững của xã hội - đúng với tinh thần đặt văn hóa ở vị trí nền tảng và động lực của phát triển trong kỷ nguyên mới.

Nam Luân - Duy Thuận

Nguồn CA TP.HCM : http://congan.com.vn/tin-chinh/bai-4-tai-dinh-vi-chien-luoc-van-hoa-tet-trong-cau-truc-xa-hoi-theo-tinh-than-nghi-quyet-80-nqtw_189607.html