Yếu tố Việt trong kiến trúc và nghệ thuật tạo hình Cơ Tu

6 giờ trướcBài gốc

Nắp quan tài hình rồng.

Giao thoa trong kiến trúc cộng đồng

Trung tâm của không gian làng Cơ Tu là ngôi gươl - nhà cộng đồng, nơi diễn ra các nghi lễ quan trọng, sinh hoạt chung và cũng là biểu tượng của tính cố kết cộng đồng. Trong một số trường hợp, gươl còn được gọi là “nhà đình” - một cách gọi cho thấy dấu vết rõ rệt của sự ảnh hưởng từ văn hóa người Việt.

Trong cấu trúc văn hóa làng Việt, đình làng không chỉ là công trình kiến trúc mà còn là thiết chế văn hóa tín ngưỡng trung tâm, nơi thờ thành hoàng và tổ chức các sinh hoạt cộng đồng. Việc người Cơ Tu tiếp nhận cách gọi “đình” để chỉ gươl, có thể phản ánh sự chuyển dịch trong nhận thức: từ chỗ coi gươl là không gian nghi lễ - cộng đồng theo truyền thống bản địa, đến việc “định danh” nó trong hệ quy chiếu văn hóa của người Việt. Đây là một biểu hiện điển hình của giao lưu văn hóa ở tầng sâu - tầng tâm thức và ngôn ngữ.

Một số nhà nghiên cứu, tiêu biểu như Tạ Đức, đã chỉ ra sự tương đồng giữa gươl với hình ảnh nhà sàn khắc trên trống đồng Đông Sơn - di sản tiêu biểu của cư dân Việt cổ. Các hình khắc trên trống đồng cho thấy hai dạng nhà chính: một loại có mái cong võng xuống như hình thuyền, hai đầu hồi trang trí hình chim; loại khác có mái gồ lên, hai đầu hồi xoắn tròn.

Gươl của người Cơ Tu dường như là sự tổng hòa và phát triển của cả hai dạng này. Ở hai đầu hồi gươl thường xuất hiện các hình chạm khắc chim triing và chim grooc - những loài chim có mỏ sừng lớn, gắn với môi trường rừng nhiệt đới Đông Nam Á. Sự tương đồng giữa các hình tượng chim này với hình chim trên trống đồng Đông Sơn gợi mở khả năng tồn tại một dòng chảy liên tục của biểu tượng văn hóa từ thời đại kim khí đến hiện tại.

Rồng trên ván thưng gươl của người Cơ Tu.

Biến đổi trong hệ thống nghệ thuật

Một trong những biểu hiện rõ nét của yếu tố Việt trong nghệ thuật tạo hình Cơ Tu là sự xuất hiện của hình tượng rồng trong trang trí gươl và các hiện vật điêu khắc. Trong truyền thống Cơ Tu, hệ thống biểu tượng trang trí chủ yếu gắn với môi trường tự nhiên và đời sống săn bắt - hái lượm - nông nghiệp nương rẫy: các hình người, thú rừng, chim chóc, mặt trời, các motif hình học… Những biểu tượng này mang tính trực quan, giàu tính biểu đạt.

Trong khi đó, rồng là một linh vật đặc trưng của văn hóa Việt, gắn với tín ngưỡng nông nghiệp lúa nước, biểu trưng cho quyền lực, sự linh thiêng và mối liên hệ giữa trời - đất - con người. Hình tượng rồng xuất hiện phổ biến trong đình, chùa, cung điện và các công trình kiến trúc truyền thống của người Việt từ hàng ngàn năm nay.

Từ khoảng những năm 1970 - 1980, hình tượng rồng bắt đầu xuất hiện trong trang trí gươl Cơ Tu. Tuy nhiên, sự tiếp nhận này không hoàn toàn là sao chép nguyên bản. Trong nhiều trường hợp, hình tượng rồng được “Cơ Tu hóa” - tức là biến đổi về hình thức, đường nét, thậm chí ý nghĩa, để phù hợp với hệ mỹ cảm và bối cảnh văn hóa bản địa. Đây là biểu hiện của quá trình “tiếp biến văn hóa”, trong đó yếu tố ngoại lai được tái cấu trúc để hòa nhập vào hệ thống văn hóa sẵn có.

Bên cạnh hệ thống biểu tượng, yếu tố Việt còn thể hiện rõ trong kỹ thuật và vật liệu của nghệ thuật điêu khắc Cơ Tu. Truyền thống điêu khắc Cơ Tu vốn mang tính nguyên sơ mộc mạc, chủ yếu sử dụng các công cụ đơn giản như rìu, dao, đục. Các pho tượng thường có hình khối thô, đường nét dứt khoát, ít chi tiết, nhưng giàu sức biểu cảm.

Trong những thập niên gần đây, dưới ảnh hưởng của kỹ thuật chế tác của người Việt, nhiều nghệ nhân Cơ Tu đã bắt đầu sử dụng các công cụ như cưa, bào, giấy nhám… Điều này giúp bề mặt tác phẩm trở nên nhẵn mịn hơn, chi tiết được xử lý kỹ lưỡng hơn, hình khối trở nên chuẩn mực hơn theo tiêu chí mỹ thuật hiện đại.

Bên cạnh đó, việc sử dụng sơn công nghiệp để tô màu cho tượng và tranh cũng là một thay đổi đáng kể. Nếu như trước đây, màu sắc trong nghệ thuật Cơ Tu chủ yếu đến từ vật liệu tự nhiên (than, đất, nhựa cây…), mang tính trầm, gần gũi với môi trường, thì nay các màu sắc công nghiệp đa dạng hơn, nhưng đôi khi làm mất đi vẻ mộc mạc vốn có.

Nhà trên trống đồng Đông Sơn và gươl của người Cơ Tu.

Tiếp biến văn hóa và vấn đề bảo tồn bản sắc

Từ những biểu hiện trên, có thể thấy yếu tố Việt trong kiến trúc và nghệ thuật tạo hình Cơ Tu là kết quả của một quá trình tiếp xúc văn hóa lâu dài và đa chiều.

Ở góc độ tích cực, sự tiếp biến này góp phần làm phong phú thêm đời sống văn hóa, tạo điều kiện để nghệ thuật Cơ Tu thích ứng với bối cảnh mới. Nó cũng phản ánh tính năng động và khả năng sáng tạo của cộng đồng trong việc tái cấu trúc các giá trị văn hóa.

Tuy nhiên, sự gia tăng của các yếu tố ngoại lai - đặc biệt khi không được “nội hóa” một cách sâu sắc - có thể dẫn đến nguy cơ phai nhạt bản sắc. Khi hình tượng rồng dần thay thế các biểu tượng truyền thống và kỹ thuật hiện đại làm mất đi dấu vết của bàn tay thủ công, khi màu sắc công nghiệp lấn át bảng màu tự nhiên, thì nghệ thuật Cơ Tu có thể bị “đồng hóa” trong dòng chảy văn hóa chung.

Do đó, vấn đề đặt ra không phải là “loại bỏ” yếu tố Việt, mà là xác lập một cách tiếp cận cân bằng: vừa tôn trọng quá trình tiếp biến tự nhiên của văn hóa, vừa có ý thức bảo tồn những giá trị cốt lõi.

Trong bối cảnh hiện đại, khi các dòng chảy văn hóa ngày càng mạnh mẽ, việc nhận diện rõ các yếu tố ngoại lai và nội sinh, cũng như hiểu đúng bản chất của quá trình tiếp biến, là cơ sở quan trọng để xây dựng các chiến lược bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa một cách bền vững.

Đối với người Cơ Tu, đó không chỉ là việc giữ gìn một di sản, mà còn là cách khẳng định bản sắc và vị thế của mình trong bức tranh đa dạng của văn hóa Việt Nam.

HỒ XUÂN TỊNH

Nguồn Đà Nẵng : https://baodanang.vn/yeu-to-viet-trong-kien-truc-va-nghe-thuat-tao-hinh-co-tu-3335143.html