AI phát hiện ung thư vú trong vài phút: Thách thức bác sĩ?

2 giờ trướcBài gốc

Trong nhiều thập niên, cuộc chiến chống ung thư vú phụ thuộc rất lớn vào “con mắt” và kinh nghiệm của bác sĩ chẩn đoán hình ảnh. Nhưng khi trí tuệ nhân tạo (AI) bước vào phòng đọc phim, cán cân đang bắt đầu dịch chuyển.

Chỉ trong vài phút, những thuật toán học máy có thể quét qua hàng nghìn chi tiết vi mô trên phim chụp, phát hiện những dấu hiệu bất thường mà đôi khi mắt người khó nhận ra. Điều này mở ra hy vọng phát hiện bệnh ở giai đoạn cực sớm – thời điểm mà cơ hội điều trị thành công cao nhất.

Tuy nhiên, sự “tinh mắt” và tốc độ vượt trội của AI cũng đồng thời đặt ra nhiều câu hỏi mới cho y học hiện đại. Liệu công nghệ có thể thay thế vai trò của bác sĩ trong việc đọc phim? Độ nhạy quá cao của hệ thống có dẫn đến nguy cơ chẩn đoán quá mức và gây lo lắng không cần thiết cho bệnh nhân? Và trong bối cảnh đó, đâu là ranh giới giữa sức mạnh của máy móc và kinh nghiệm lâm sàng của con người?

ThS-BS Nguyễn Hữu Huy – Quản lý đơn vị hóa trị, Trung tâm Ung bướu, Bệnh viện đa khoa Xuyên Á: “Hệ thống AI tiên tiến này có thể xử lý và đọc xong dữ liệu hình ảnh với thời gian tính bằng phút, thậm chí chưa tới 1 phút cho một ca"

Xung quanh những vấn đề này, phóng viên Một Thế Giới đã có cuộc trao đổi với ThS-BS Nguyễn Hữu Huy – Quản lý đơn vị hóa trị, Trung tâm Ung bướu, Bệnh viện đa khoa Xuyên Á – để làm rõ vai trò thực sự của AI trong tầm soát ung thư vú, cũng như cách công nghệ và bác sĩ có thể phối hợp để mang lại lợi ích tối đa cho người bệnh.

- Thưa ThS-BS Nguyễn Hữu Huy, trước khi bàn về sự can thiệp của AI, xin bác sĩ cho biết trong thực tế lâm sàng hiện nay, phương pháp chụp cắt lớp vi tính (CT) đang đóng vai trò như thế nào trong bài toán sàng lọc ung thư vú khi đặt lên bàn cân so sánh với các phương pháp quen thuộc như nhũ ảnh hay siêu âm?

- ThS-BS Nguyễn Hữu Huy: Để thực hiện công tác tầm soát, chúng ta thường sử dụng phương pháp nhũ ảnh hoặc chụp CT liều thấp. Trước đây, quy trình đọc kết quả chẩn đoán hình ảnh phụ thuộc rất lớn vào các bác sĩ lâm sàng hoặc bác sĩ chuyên khoa chẩn đoán hình ảnh.

Nhiệm vụ của người bác sĩ lúc này là phải tìm kiếm, phát hiện ra những hình ảnh gợi ý dù là nhỏ nhất, ví dụ như các vi vôi hóa hay hiện tượng xáo trộn cấu trúc. Đây chính là những hình ảnh mang tính chất gợi ý đầu tiên báo hiệu sự xuất hiện của ung thư vú, diễn ra ngay từ giai đoạn trước khi nó kịp hình thành nên khối u rõ ràng. Việc bắt trúng những dấu hiệu này mang tính chất quyết định trong việc tầm soát sớm ung thư vú.

Tuy nhiên, rào cản lớn nhất của phương pháp này là nó mang tính chất rất chủ quan. Kết quả đọc phim phụ thuộc hoàn toàn vào bề dày kinh nghiệm của từng bác sĩ, cũng như phụ thuộc vào chất lượng, trình độ của hệ thống máy móc hiển thị.

- Như bác sĩ vừa đề cập, việc tìm kiếm các tổn thương nhỏ như vi vôi hóa bằng mắt thường gặp nhiều khó khăn. Vậy dưới góc độ chuyên môn, những nguyên nhân chủ quan và khách quan nào dẫn đến các "sai sót" hay việc bỏ lọt tổn thương trong quá trình đọc hình ảnh ung thư vú theo cách truyền thống?

- ThS-BS Nguyễn Hữu Huy: Thực chất, trong lĩnh vực chuyên môn của chúng tôi, dùng từ "sai sót" là không hoàn toàn chính xác, mà thuật ngữ đúng phải là "âm tính giả".

Âm tính giả nghĩa là bệnh nhân thực sự có kết quả dương tính với ung thư vú, nhưng kết quả trả về từ quá trình chẩn đoán lại là âm tính. Tình trạng âm tính giả này xuất phát từ rất nhiều nguyên nhân khác nhau. Nguyên nhân chủ yếu nhất đến từ yếu tố chủ quan của người đọc phim, tức là phụ thuộc vào kinh nghiệm cá nhân và mức độ khảo sát hình ảnh đó có đủ kỹ lưỡng hay không.

Bên cạnh đó, yếu tố khách quan nằm ở việc có rất nhiều cấu trúc bệnh lý kích thước quá nhỏ, nằm lọt thỏm dưới khả năng phát hiện của thị giác con người. Chính những yếu tố này đã góp phần làm cho kết quả tầm soát bị sai lệch, dẫn đến tình trạng vô tình trả về kết quả âm tính dù bệnh nhân thực sự mắc bệnh.

- Được biết hệ thống AI này sử dụng mạng lưới nơ-ron nhân tạo để tự động đánh dấu các dấu hiệu nghi ngờ. Bác sĩ có thể giải thích rõ hơn trên phim chụp CT, những dấu hiệu nghi ngờ nào của ung thư vú dễ bị mắt thường bỏ sót nhất, nhưng lại bị hệ thống AI này "bắt bài" dễ dàng?

- ThS-BS Nguyễn Hữu Huy: Khi một tổn thương ung thư hình thành, nó sẽ đi kèm với những dấu hiệu đặc trưng.

Thứ nhất là hiện tượng bắt thuốc cản quang. Khối u thường tăng sinh mạch máu rất nhiều, do đó nó sẽ bắt thuốc cản quang mạnh hơn các mô xung quanh.

Thứ hai là sự xuất hiện của các vi vôi hóa. Thường thì các khối ung thư sẽ có hiện tượng này, đó là những nốt vôi hóa có kích thước rất nhỏ.

Trên phim chụp CT hoặc nhũ ảnh, bác sĩ rất khó phát hiện ra những hình ảnh này. Nguyên nhân là do cấu trúc mô vú của con người rất phức tạp. Đặc biệt, ở những người phụ nữ đang trong thời kỳ sinh sản, mô vú của họ dày hơn bình thường. Thêm vào đó, có những người sở hữu tuyến vú rất dày và to. Trong những trường hợp này, khả năng đôi mắt con người "bắt trúng" các vi vôi hóa li ti là rất thấp.

Tuy nhiên, với hệ thống AI, nó sẽ bắt lỗi bằng hiện tượng nhấp nháy liên tục trên màn hình ngay tại vị trí nghi ngờ để gây chú ý. Không dừng lại ở đó, khi phát hiện ra tổn thương, AI được tích hợp sẵn một hệ thống tính điểm phức tạp, đưa ra nhiều chỉ số đánh giá khác nhau.

Sau khi tổng hợp tính toán, nó sẽ xuất ra một bảng điểm chi tiết để phân loại mức độ nguy cơ của cấu trúc đó là cao, thấp hay trung bình. Dựa vào bảng điểm nguy cơ này, chúng tôi sẽ có cơ sở để thực hiện các động thái tiếp theo như sinh thiết nhằm tầm soát ung thư vú chính xác hơn.

ThS-BS Nguyễn Hữu Huy kiểm tra tình trạng sức khỏe của một bệnh nhân ung thư

- Hệ thống AI này có khả năng phân tích dữ liệu chỉ trong vài phút. Sự vượt trội về mặt tốc độ này mang lại lợi thế cụ thể gì so với các phần mềm hỗ trợ chẩn đoán truyền thống trước đây, thưa bác sĩ?

- ThS-BS Nguyễn Hữu Huy: Sự vượt trội là rất rõ ràng. Trước đây, để đọc một phim tầm soát ung thư vú, một bác sĩ phải tốn rất nhiều thời gian. Ví dụ, với một buổi sáng làm việc miệt mài, một bác sĩ có khi chỉ đọc được khoảng 20 ca.

Trong khi đó, hệ thống AI tiên tiến này có thể xử lý và đọc xong dữ liệu hình ảnh với thời gian tính bằng phút, thậm chí chưa tới 1 phút cho một ca. Tốc độ thần tốc này giúp thời gian thực hiện lâm sàng được rút ngắn lại một cách đáng kể.

Bên cạnh đó, chúng ta phải thừa nhận rằng độ nhạy của con mắt con người chắc chắn không thể nào sánh bằng máy móc. Do đó, mức độ phát hiện bệnh sớm của AI sẽ vượt trội hơn hẳn so với việc chỉ sử dụng sức người đơn thuần.

Khi tích hợp hình ảnh lên hệ thống trí tuệ nhân tạo, việc đọc kết quả sẽ mang tính chất khách quan hơn, nhận nhìn sớm hơn và từ đó kết quả trả về cũng sẽ chính xác hơn. Cơ hội để chúng ta tầm soát ung thư vú ở giai đoạn sớm cho người bệnh sẽ nhiều hơn.

- Việc ứng dụng công nghệ hiện đại thường đi kèm với bài toán về chi phí. Bác sĩ đánh giá như thế nào về tác động của hệ thống AI này đối với khả năng tiếp cận dịch vụ tầm soát của người dân, cũng như lợi ích giảm tải cho các bệnh viện tuyến cuối?

- ThS-BS Nguyễn Hữu Huy: Đây là một công nghệ mang tính tương lai rất lớn trong công tác tầm soát, nhưng bù lại, chi phí thực hiện chắc chắn sẽ cao hơn.

Thực tế là khi người dân đi tầm soát, họ thường đang ở trạng thái chưa mắc bệnh. Và khi ở trạng thái chưa có bệnh, tài chính mà họ chuẩn bị cho việc đi khám tầm soát thường không cao. Khác với khi đã được chẩn đoán mắc bệnh, người ta bắt buộc phải chuẩn bị tài chính để tập trung điều trị. Do đó, khi ứng dụng hệ thống dữ liệu AI này vào thực tế, giá thành của các gói tầm soát sẽ bị tăng lên rất nhiều.

Tuy nhiên, nếu xét về bài toán vận hành cơ sở y tế, việc ứng dụng công nghệ này mang lại lợi ích giảm tải vô cùng to lớn. Thứ nhất, nó giúp giảm thiểu tối đa thời gian chờ đợi mệt mỏi của bệnh nhân. Thứ hai, nó giải tỏa áp lực công việc khổng lồ cho đội ngũ y bác sĩ. Và quan trọng nhất là nó giúp phát hiện bệnh sớm với độ chính xác cao hơn, mọi kết quả đều đồng nhất, xóa bỏ hoàn toàn sự phụ thuộc chủ quan vào kinh nghiệm của từng bác sĩ lâm sàng.

- Một vấn đề cốt lõi mà độc giả rất quan tâm: Liệu việc AI hỗ trợ phát hiện ung thư vú sớm có làm thay đổi phác đồ điều trị tiêu chuẩn, hay làm thay đổi tiên lượng bệnh không?

- ThS-BS Nguyễn Hữu Huy: Công nghệ AI không làm thay đổi phác đồ điều trị, nó chỉ làm thay đổi tiên lượng của người bệnh. Phác đồ điều trị giữa các bệnh nhân nhìn chung đều giống nhau, AI không thể can thiệp hay thay đổi được phác đồ này.

Cụ thể, hệ thống này giúp tăng tỷ lệ phát hiện ung thư vú ngay từ giai đoạn rất sớm. Khi bệnh được phát hiện sớm, bệnh nhân có thể chỉ cần tiến hành phẫu thuật xong là quá trình điều trị hoàn tất, họ không cần phải trải qua các biện pháp can thiệp nặng nề sau đó như hóa trị hay xạ trị.

Điều này lập tức giúp giảm thiểu đáng kể gánh nặng kinh tế cũng như giải tỏa gánh nặng về mặt thể chất và tinh thần trong quá trình điều trị cho bệnh nhân. Đó chính là hiệu quả then chốt nhất mà việc tầm soát sớm mang lại. AI thực sự mở ra rất nhiều vấn đề tích cực và kỳ vọng lớn trong việc hỗ trợ tầm soát và điều trị sớm cho người bệnh.

Dù có AI hay không có AI, vấn đề tự giác tầm soát ung thư vú vẫn luôn phải được đặt lên hàng đầu.

- Bất kỳ mô hình học máy nào dự đoán trên dữ liệu cũng có những sai số. Nếu phương pháp truyền thống sợ "âm tính giả", thì với độ nhạy quá cao của AI, liệu chúng ta có phải đối mặt với nguy cơ "dương tính giả" - tức là máy báo có bệnh nhưng thực chất bệnh nhân hoàn toàn khỏe mạnh?

- ThS-BS Nguyễn Hữu Huy: Chắc chắn là có. Với một độ nhạy được thiết lập quá cao như vậy, nguy cơ xảy ra "dương tính giả" là điều không thể tránh khỏi.

Nếu như ở phương pháp chẩn đoán bằng con người, chúng ta lo sợ nhất là "âm tính giả", thì khi ứng dụng AI, chúng ta lại phải đối mặt với nỗi sợ ngược lại là "dương tính giả". Do hệ thống quá nhạy, nó có thể phát hiện và cảnh báo mọi cấu trúc bất thường dù là nhỏ nhất, trong khi thực tế tổn thương đó hoàn toàn âm tính và lành tính.

Hệ lụy của việc dương tính giả là nó có thể dẫn đến những can thiệp y tế không đúng mức. Có những tổn thương vốn dĩ không cần thiết phải can thiệp, nhưng do máy cảnh báo nguy cơ cao, chúng ta lại buộc phải can thiệp. Hơn nữa, khi tổng điểm nguy cơ từ AI trả về quá cao, nó sẽ tạo ra một tâm lý hoang mang tột độ cho bệnh nhân.

Chính vì lý do này, cho dù hệ thống AI có ra đời và thông minh đến mức nào đi chăng nữa, người đưa ra quyết định cuối cùng vẫn bắt buộc phải là bác sĩ lâm sàng, chứ tuyệt đối không phải là AI.

- Vậy để dung hòa giữa sức mạnh của máy móc và sự cẩn trọng của con người, quy trình phối hợp và đối chiếu chéo giữa bác sĩ lâm sàng và hệ thống AI sẽ diễn ra như thế nào để đảm bảo kết quả chính xác nhất, tránh bỏ sót nhưng cũng không can thiệp thừa, thưa bác sĩ?

- ThS-BS Nguyễn Hữu Huy: Chúng ta phải xem AI như một công cụ hỗ trợ đắc lực để tiến sâu hơn trong việc tầm soát sớm, chứ không phụ thuộc đơn thuần vào nó hay phụ thuộc hoàn toàn vào bác sĩ lâm sàng. Bắt buộc phải có sự phối hợp chặt chẽ giữa hai yếu tố này.

Giả sử trong thực tế, khi bệnh nhân đến khám, bác sĩ sờ và khám lâm sàng không phát hiện ra bất kỳ tổn thương nào. Tuy nhiên, nhờ tốc độ nhạy quá cao, AI lại trả về kết quả nghi ngờ và đánh dấu một điểm vi vôi hóa rất nhỏ trên phim. Trong trường hợp này, dựa vào vị trí mà AI đã đánh dấu chỉ điểm, chúng tôi sẽ sử dụng thêm những phương tiện khác để có thể thực hiện sinh thiết chính xác tại vị trí đó nhằm lấy kết quả cuối cùng cho bệnh nhân.

Trước đây, bác sĩ phải trực tiếp khám và sờ thấy sự bất thường thì mới có cơ sở để tiến hành thủ thuật. Còn bây giờ, AI đã thay chúng ta phát hiện và chỉ điểm, chúng ta sẽ dựa vào đó, nhưng người trực tiếp thực hiện thủ thuật sinh thiết và chẩn đoán cuối cùng vẫn là bác sĩ.

Trong trường hợp bệnh nhân nhận kết quả âm tính từ các phương pháp thông thường, nhưng bác sĩ vẫn còn nghi ngờ về một tổn thương "âm tính giả", chúng tôi có thể yêu cầu hội chẩn với nhiều bác sĩ khác để xem xét lại hình ảnh, tránh bỏ sót. Nếu vẫn chưa rõ ràng, bệnh nhân sẽ được chỉ định sử dụng những cận lâm sàng có độ đặc hiệu và chính xác cao hơn, ví dụ như tăng số lượng lát cắt khi chụp CT từ 32 lát lên 56 lát, hay thậm chí hơn 600 lát cắt để gia tăng mức độ phát hiện.

- Trong khi chờ đợi hệ thống AI này được ứng dụng phổ biến, bác sĩ có khuyến cáo gì dành cho chị em phụ nữ trong việc duy trì thói quen tầm soát ung thư vú định kỳ hiện nay?

- ThS-BS Nguyễn Hữu Huy: Điều tôi muốn nhấn mạnh là dù có AI hay không có AI, vấn đề tự giác tầm soát ung thư vú vẫn luôn phải được đặt lên hàng đầu. Chúng ta không thể đợi đến khi công nghệ AI phủ sóng thì mới bắt đầu đi tầm soát. Các khuyến cáo tầm soát y tế xưa nay đã được quy định rất rõ ràng.

Bước đầu tiên và quan trọng nhất là phụ nữ phải tự trang bị kiến thức để tự khám vú cho chính mình.

Thứ hai, đối với những phụ nữ mang yếu tố nguy cơ cao - ví dụ như trong gia đình có mẹ, bà, hoặc dì từng mắc ung thư vú - thì bắt buộc phải tiến hành tầm soát ở độ tuổi sớm hơn rất nhiều. Thông thường, phụ nữ từ 35 tuổi trở lên được khuyến cáo đi tầm soát mỗi năm 1 lần. Nhưng đối với nhóm có nguy cơ cao, họ phải đi khám sớm hơn, có thể từ 30 tuổi, thậm chí là 25 tuổi đã phải bắt đầu tầm soát. Đối với nhóm không có yếu tố nguy cơ, vẫn duy trì tầm soát đều đặn mỗi năm một lần khi bước sang tuổi 35.

Cuối cùng, mọi người cần hiểu rằng AI chủ yếu cũng chỉ là một công cụ y khoa. Cho dù chúng ta có phát triển được một hệ thống trí tuệ nhân tạo cực kỳ mạnh mẽ và đắt tiền đến đâu, nhưng nếu hệ tư tưởng và sự nhìn nhận của cộng đồng phụ nữ về tầm quan trọng của việc tầm soát không thay đổi, thì cũng sẽ không có bệnh nhân để khám.

Điều cốt lõi và quan trọng nhất nằm ở việc cộng đồng thấu hiểu được giá trị của việc khám bệnh chủ động. Chỉ khi bệnh nhân tự ý thức được việc đó, thì vai trò và chức năng của AI trong công tác tầm soát bệnh mới thực sự được phát huy và gia tăng giá trị.

Xin cảm ơn ThS-BS Nguyễn Hữu Huy về những chia sẻ chuyên sâu và giá trị này!

Hồ Quang (thực hiện)

Nguồn Một Thế Giới : https://1thegioi.vn/ai-phat-hien-ung-thu-vu-trong-vai-phut-thach-thuc-bac-si-247341.html