AI và tương lai xã hội loài người

7 giờ trướcBài gốc

Mỗi chặng đường phát triển của AI mang lại các tác động tích cực, đồng thời tạo ra những tác động tiêu cực, thách thức mà người sử đụng, các quốc gia cần quan tâm.

Tác giả đã yêu cầu AI của SmartGPT-5, Gemini3 Pro và DeepSeek trình bày các tác động trong từng chặng đường AI đã đi qua. Ý kiến của các AI được tổng hợp trong một bảng để người đọc tiện bề tra cứu, suy ngẫm và nếu được - có những đề xuất cho hành động.

Mặc dù nhiều và quý nhưng thông tin mà các AI cung cấp thuộc diện rộng. Chiều sâu cần được bổ sung để các tác động được nhìn nhận sâu sắc hơn, điều mà học giả Yuval Noah Hariri đã giới thiệu một cách sắc sảo tại Diễn đàn Kinh tế thế giới ở Davos (Thụy Sỹ) tháng 1-2026.

Các chặng đường AI - Tác động tích cực, tiêu cực và thách thức

Bảng dưới đây tự nó đã nói lên: theo các chặng đường AI, các tác động tích cực tăng lên, đa dạng và “nặng ký” hơn, nhưng các tác động tiêu cực và thách thức tăng nhiều hơn và trở nên đáng lo hơn đối với xã hội loài người.

Tuy nhiên, thông tin về các tác động nhìn chung đều “nằm ở tầng 1”. Bởi lẽ, như các AI thừa nhận, “chúng tôi là những cỗ máy thống kê siêu việt, nhưng chưa phải là những hệ thống biết suy luận thực sự”.

Cột mốc 2025 - khi AI tác nhân bắt đầu xâm nhập vào xã hội loài người

Chiều sâu cần được bổ sung bằng cách xem xét các hệ lụy của mỗi tác động và phân tích các tương tác liên hoàn lên các tác động khác. Yuval Noah Hariri đã làm điều này một cách không thể rõ ràng hơn tại Diễn đàn Kinh tế thế giới 2026. Xin trích ra ba phân tích của ông.

- Tính chủ động. Thay đổi cốt lõi đầu tiên là tính chủ động. AI công cụ không có mục tiêu riêng nhưng AI tác nhân thì có. AI tác nhân có khả năng tự đặt ra các mục tiêu phụ để đạt được mục tiêu chính (được giao) mà không cần sự phê duyệt của người sử dụng trong thời gian thực.

Khả năng thao túng là điểm đáng quan tâm nhất theo Harari, vì AI đã “hack” được “hệ điều hành” của văn minh nhân loại, ngôn ngữ.

AI không còn là thứ chúng ta “sử dụng”, mà là thứ chúng ta “tương tác”. Chúng là những thực thể phi sinh học đầu tiên có thể tạo ra ý tưởng mới, văn hóa mới và đưa ra các quyết định ảnh hưởng đến thế giới vật lý.

- Để lột tả sự xâm nhập của AI vào cấu trúc xã hội loài người, Y.N. Harari dùng hình ảnh AI tác nhân là “người nhập cư mới”.

Các người này nhập cư không cần thị thực, làm việc 24/7 suốt năm hầu như không nghỉ, không yêu cầu tăng lương, không yêu cầu bảo hiểm y tế, xã hội. Họ không chiếm đất đai vật lý, nhưng chiếm dụng không gian kỹ thuật số, không gian chú ý (attention), và không gian ra quyết định.

Giống như các làn sóng nhập cư (thật) trong lịch sử, sự xuất hiện của họ cũng tạo ra sự giao thoa văn hóa (sử dụng AI tạo sinh nghệ thuật, âm nhạc), họ vừa hội nhập vừa gây ra xung đột về pháp lý, đạo đức và sự hoài nghi từ “dân bản địa” (con người).

- Bằng cách học và làm chủ ngôn ngữ và sự thấu cảm giả lập, AI tác nhân sẽ có thể hình thành mối quan hệ thân thiết với con người, từ đó, có thể thao túng, từ việc mua hàng đến thay đổi quan điểm chính trị, thậm chí thực hiện các hành vi cực đoan mà người dùng không hề hay biết mình đang bị điều khiển. Khả năng thao túng là điểm đáng quan tâm nhất theo Harari, vì AI đã “hack” được “hệ điều hành” của văn minh nhân loại, ngôn ngữ.

Lời cuối bài

Theo tác giả, có hai việc cần khẩn trương triển khai: (1) Nhận diện đầy đủ và sâu sắc các tác động và thách thức để khai thác tối đa trong chừng mực có thể các mặt tích cực, chuẩn bị để ứng phó với thiệt hại tối thiểu các mặt tiêu cực và thách thức. (2) Cần sớm xây dựng một khuôn khổ quản trị quốc gia AI, một nội dung sẽ được đề cập trong bài viết tiếp theo.

(*) Nguyên Phó hiệu trưởng trường Đại học Tổng hợp TPHCM, nguyên Phó chủ nhiệm Ủy ban Khoa học kỹ thuật nhà nước, nguyên Phó chủ nhiệm Ủy ban Đối ngoại của Quốc hội, Đại biểu Quốc hội khóa IX, X, XI.

Nguyễn Ngọc Trân (*)

Nguồn Saigon Times : https://thesaigontimes.vn/ai-va-tuong-lai-xa-hoi-loai-nguoi/