AI vào trường học: Rủi ro đang lấn át lợi ích?

3 giờ trướcBài gốc

Báo cáo cho rằng, trong giai đoạn hiện nay, những rủi ro của việc ứng dụng AI tạo sinh trong trường học đang vượt trội so với lợi ích. Ảnh: AIHM

Trong bối cảnh trí tuệ nhân tạo (AI) tạo sinh ngày càng thâm nhập sâu vào đời sống giáo dục, một nghiên cứu quy mô lớn của Trung tâm Giáo dục Toàn cầu thuộc Viện Brookings đã gióng lên hồi chuông cảnh báo. Báo cáo kết luận rằng, ở thời điểm hiện tại, việc sử dụng AI để giáo dục trẻ em và thanh thiếu niên tiềm ẩn nhiều rủi ro hơn là lợi ích, đặc biệt đối với sự phát triển nhận thức, xã hội và cảm xúc của người học.

Nghiên cứu được thực hiện dựa trên các cuộc phỏng vấn, thảo luận nhóm với học sinh phổ thông, phụ huynh, giáo viên và chuyên gia công nghệ tại 50 quốc gia, kết hợp với việc rà soát hàng trăm công trình khoa học. Theo các tác giả, AI trong giáo dục có thể “làm suy yếu sự phát triển nền tảng của trẻ em”, và những tác động tiêu cực đã xuất hiện là “đáng lo ngại”, dù vẫn còn khả năng khắc phục nếu hành động kịp thời.

Do AI tạo sinh còn rất mới - ChatGPT chỉ ra mắt hơn ba năm - nhóm nghiên cứu gọi công trình này là một “premortem”, tức đánh giá sớm các hệ quả tiềm tàng trước khi có đủ dữ liệu dài hạn và cái nhìn hồi cứu.

Những tác động tiêu cực đã xuất hiện của AI trong trường học là “đáng lo ngại”, song vẫn còn khả năng khắc phục nếu hành động kịp thời. Ảnh: AIHM

Khi AI là công cụ hỗ trợ học tập

Báo cáo thừa nhận AI mang lại một số lợi ích thực tế trong lớp học. Các giáo viên cho biết, AI có thể hỗ trợ hiệu quả việc học đọc - viết và tiếp thu ngôn ngữ, đặc biệt với học sinh học ngôn ngữ thứ hai. Công nghệ này cho phép điều chỉnh độ khó của văn bản theo trình độ người học, đồng thời tạo không gian riêng tư cho những học sinh ngại phát biểu trong môi trường đông người.

Trong lĩnh vực viết, AI có thể đóng vai trò như một “trợ lý”, giúp học sinh vượt qua tình trạng bí ý tưởng, sắp xếp cấu trúc bài viết, cải thiện ngữ pháp và tính mạch lạc.

Ở giai đoạn chỉnh sửa, AI hỗ trợ biên tập, rà soát lỗi chính tả, dấu câu và cách diễn đạt.

AI mang lại một số lợi ích thực tế trong lớp học. Ảnh: AIHM

Tuy nhiên, báo cáo nhấn mạnh: AI chỉ phát huy giá trị khi bổ trợ, chứ không thay thế vai trò của giáo viên. Khi công nghệ trở thành người “làm hộ” thay vì người “hỗ trợ”, lợi ích giáo dục nhanh chóng bị triệt tiêu.

Nguy cơ lớn nhất: Suy giảm năng lực tư duy

Theo Brookings, rủi ro nghiêm trọng nhất của AI trong giáo dục là tác động tiêu cực tới sự phát triển nhận thức của trẻ em, tức cách các em học hỏi, suy luận và giải quyết vấn đề.

Báo cáo mô tả một “vòng xoáy phụ thuộc”: học sinh ngày càng giao phó việc suy nghĩ cho AI, từ đó dẫn đến sự suy giảm năng lực tư duy, tương tự hiện tượng “teo nhận thức” thường thấy ở não bộ lão hóa.

Bà Rebecca Winthrop, đồng tác giả báo cáo, cảnh báo: khi học sinh sử dụng AI để nhận sẵn câu trả lời, các em không còn học cách phân biệt đúng - sai, không hiểu thế nào là một lập luận chặt chẽ, cũng không tiếp cận được những góc nhìn khác nhau. “Các em không thực sự tương tác với tri thức”, bà nói.

Rủi ro nghiêm trọng nhất của AI trong giáo dục là tác động tiêu cực tới sự phát triển nhận thức của trẻ em. Ảnh: AIHM

Việc “giảm tải nhận thức” không phải hiện tượng mới trong giáo dục: máy tính cầm tay từng thay thế các phép tính cơ bản, bàn phím làm giảm nhu cầu viết tay. Tuy nhiên, AI đã đẩy xu hướng này lên mức độ hoàn toàn mới. Như lời một học sinh được trích dẫn trong báo cáo: “Rất dễ. Bạn chẳng cần phải dùng não”.

Nhiều bằng chứng cho thấy học sinh sử dụng AI tạo sinh thường xuyên đã bắt đầu suy giảm kiến thức nền, tư duy phản biện và cả khả năng sáng tạo - những năng lực cốt lõi để trở thành công dân độc lập trong xã hội hiện đại.

Giảm tải cho giáo viên, nhưng không phải không có điều kiện

Ở chiều ngược lại, AI được ghi nhận là công cụ giúp giáo viên giảm bớt gánh nặng: dịch tài liệu, thiết kế bài tập, thang điểm, bài kiểm tra và kế hoạch giảng dạy.

AI được ghi nhận là công cụ giúp giáo viên giảm bớt gánh nặng. Ảnh: AIHM

Một nghiên cứu tại Mỹ cho thấy giáo viên sử dụng AI tiết kiệm trung bình gần 6 giờ mỗi tuần, tương đương khoảng 6 tuần trong cả năm học. Tuy nhiên, báo cáo lưu ý rằng lợi ích này chỉ bền vững nếu AI được sử dụng có kiểm soát và minh bạch, tránh biến giáo dục thành quá trình “tự động hóa” thuần túy.

AI và bất bình đẳng giáo dục

Một trong những lập luận ủng hộ AI mạnh mẽ nhất là khả năng mở rộng cơ hội tiếp cận giáo dục cho các nhóm bị gạt ra ngoài lề. Báo cáo dẫn ví dụ Afghanistan, nơi trẻ em gái và phụ nữ bị cấm tiếp cận giáo dục chính quy sau trung học. Một số chương trình đã sử dụng AI để số hóa chương trình học và phân phối nội dung qua các nền tảng trực tuyến.

AI cũng giúp hỗ trợ học sinh có khó khăn học tập, như chứng khó đọc, thông qua các công cụ cá nhân hóa.

AI có khả năng giúp mở rộng cơ hội tiếp cận giáo dục cho các nhóm bị gạt ra ngoài lề. Ảnh: AIHM

Tuy nhiên, Brookings cảnh báo AI cũng có thể làm trầm trọng thêm bất bình đẳng. Các công cụ AI miễn phí thường có độ chính xác thấp hơn, trong khi những mô hình tiên tiến, đáng tin cậy lại đòi hỏi chi phí cao. Điều này tạo ra nguy cơ phân tầng mới trong giáo dục, khi trường học giàu có tiếp cận thông tin chính xác hơn, còn trường thiếu nguồn lực phải chấp nhận rủi ro sai lệch.

Tổn thương phát triển cảm xúc và xã hội

Không chỉ dừng ở nhận thức, AI còn đặt ra thách thức lớn với sự phát triển cảm xúc - xã hội của trẻ em. Khảo sát cho thấy nhiều phụ huynh và giáo viên lo ngại chatbot đang làm suy yếu khả năng xây dựng mối quan hệ và xử lý xung đột của học sinh.

Bản chất “luôn đồng tình” của chatbot có thể khiến trẻ em quen với việc được xác nhận cảm xúc, nhưng lại khó thích nghi khi gặp bất đồng ngoài đời thực. Một khảo sát gần đây cho thấy gần 1/5 học sinh trung học cho biết bản thân hoặc người quen từng có mối quan hệ tình cảm với AI, và 42% sử dụng AI như một hình thức bầu bạn.

AI đặt ra thách thức lớn với sự phát triển cảm xúc - xã hội của trẻ em. Ảnh: AIHM

Báo cáo cảnh báo: trẻ em học được sự đồng cảm không phải khi luôn được thấu hiểu tuyệt đối, mà khi trải qua hiểu lầm và học cách vượt qua chúng.

Giờ là thời điểm hành động

Brookings kêu gọi một cách tiếp cận thận trọng nhưng chủ động. Giáo dục cần giảm bớt việc chạy theo điểm số và hoàn thành nhiệm vụ, thay vào đó khơi dậy sự tò mò và động lực học tập. AI dành cho trẻ em cần được thiết kế theo hướng khuyến khích phản biện, không chỉ củng cố niềm tin sẵn có.

Báo cáo cũng nhấn mạnh vai trò của các chính phủ trong việc xây dựng khung pháp lý bảo vệ sức khỏe nhận thức, cảm xúc và quyền riêng tư của học sinh, đồng thời bảo đảm các cộng đồng yếu thế không bị bỏ lại phía sau trong làn sóng AI.

Theo các tác giả, rủi ro của AI trong giáo dục đã hiện hữu và không thể xem nhẹ. Nhưng nếu được nhận diện sớm và quản lý đúng hướng, công nghệ này vẫn có thể trở thành công cụ phục vụ, thay vì chi phối, tương lai của thế hệ trẻ.

Hồng Nhung

Nguồn Đại Biểu Nhân Dân : https://daibieunhandan.vn/ai-vao-truong-hoc-rui-ro-dang-lan-at-loi-ich-10403909.html