AI với khuôn mặt người

4 giờ trướcBài gốc

Ai từng tham gia mạng xã hội từ những ngày đầu với Yahoo 360 và Facebook như tôi, có lẽ nhận ra sự bùng nổ số lượng bài viết trên các nền tảng điện tử trong năm 2025. Thị trường thông tin tràn ngập nội dung bình luận từ kinh tế - chính trị, xung đột vũ trang, cho đến các vấn đề khó nhằn như biến đổi công nghệ và khoa học. Tương tự như vai trò của Google và Wikipedia trong thời sơ nguyên của Internet, cơn sóng thần thông tin đó được định hình bởi một thế hệ các chuyên gia mới: những người tận dụng sức mạnh của AI tạo sinh (Generative AI).

Dùng AI để hỗ trợ nghiên cứu và viết lách không phải là việc xấu. Nhiều nền tảng AI có khả năng tìm kiếm, tổng hợp, và phân tích thông tin với độ chính xác cao, giúp tăng năng suất và giảm áp lực công việc. AI đóng vai trò là một trợ lý nghiên cứu có kinh phí thấp nhưng vô cùng đắc lực.

Nhưng đổi lại, AI cũng mang đến nhiều vấn đề. Như chiếc đèn thần, nó chỉ thực sự hữu ích khi người sử dụng có kiến thức chuyên môn và hiểu mình thực sự muốn gì.

Trước hết, AI khiến người dùng ỷ lại một cách dễ dãi. Tương tự như việc tìm kiếm thông tin trên Google hay trích dẫn nguồn tin từ Wikipedia trong giai đoạn trước, không kiểm chứng thông tin luôn đi kèm rắc rối. Không ít nhà khoa học đã phải trả giá bằng sự nghiệp và danh tiếng khi “trợ lý” AI bị ảo giác và đưa trích dẫn hay số liệu không có thật. Gần đây, sở công thương một địa phương bị khiển trách vì dùng AI làm báo cáo mà không kiểm tra lại nội dung.

Chúng ta không nhất thiết phải sợ hãi hay tôn sùng AI một cách mù quáng. Điều quan trọng là thiết kế luật chơi phù hợp để con người vẫn là trung tâm trong kỷ nguyên công nghệ mới. Bởi con người không chỉ là phương tiện, mà là mục đích cuối cùng của mọi tiến bộ. Chúng ta cần đảm bảo AI luôn có khuôn mặt người ở đó.

Thêm vào đó, “siêu năng lực” của AI khiến các rào cản về kiến thức và kỹ năng bị hạ xuống đáng kể. Ai cũng có thể thành chuyên gia nhờ một vài câu lệnh trên ChatGPT, Gemini, hay Co-pilot. Hệ quả không tránh khỏi là các đợt sóng nội dung tràn ngập các nền tảng - không chỉ riêng ngôn từ mà còn là các video ngắn, hình ảnh, và âm thanh. Chưa nói đến chất lượng nội dung, những đợt sóng này làm trầm trọng thêm vấn đề rác thông tin, khiến việc phát hiện các câu chuyện thật - giả, tốt - xấu, hữu ích - vô dụng ngày càng trở nên bất khả.

Đó là vấn đề đau đầu cho nhiều bên. Chính quyền các nước loay hoay với kiểm soát tin giả, nền tảng số chật vật thanh lọc nội dung, và người dùng không biết bấu víu vào đâu giữa mênh mông các mớ thông tin hỗn độn. Với những người đọc - như tôi - việc tìm thấy những bài viết thú vị không mang ngữ điệu chuẩn chỉnh một cách máy móc của AI không còn dễ dàng.

Cơn sóng thần việc làm

Ảnh hưởng trong ngành công nghiệp nội dung chỉ là một phần rất nhỏ trong cơn sóng thần việc làm mà AI đang tạo ra. Với sự tiến bộ của máy móc, việc làm sẽ biến mất không chỉ ở lao động giản đơn. Năm ngoái, Quỹ Tiền tệ quốc tế (IMF) cảnh báo gần 40% việc làm toàn cầu có thể chịu tác động của AI. Goldman Sachs ước tính con số này tương đương 300 triệu việc làm toàn thời gian.

Với Việt Nam, bức tranh còn đáng lo ngại hơn. Nước ta có trên 50 triệu lao động, với cơ cấu 70% lao động chưa qua đào tạo, phần lớn trong các lĩnh vực sản xuất và dịch vụ. Trong khi đó, các ngành xuất khẩu mũi nhọn như dệt may, da giày - những ngành đã tạo việc làm cho hàng triệu người từ nông thôn ra thành phố trong ba thập niên qua - đang đứng trước thay đổi lớn. Robot và AI có thể thay thế 70% công việc lặp lại trong các khu công nghiệp từ Bắc vào Nam. Hàng triệu công nhân, vì thế, có thể mất việc trong tương lai không xa.

Hệ quả nhìn thấy trước là bất bình đẳng sẽ trầm trọng thêm. AI có xu hướng nghiêng lợi ích về phía vốn thay vì lao động. Nói cách khác, nó làm giàu cho những ai kiểm soát công nghệ và tư bản, trong khi phần đa số còn lại sẽ chịu thua thiệt. Nhóm lao động tri thức ở đô thị vẫn có thể hưởng lợi, nhưng hàng triệu lao động trong khu vực phi chính thức, vốn thiếu kỹ năng số, vốn, hay công nghệ, có nguy cơ bị bỏ lại phía sau.

Viễn cảnh đó làm tôi nhớ đến những cuộc di cư lớn từ nông thôn ra thành phố trong ba thập niên qua. Hàng triệu người - trong đó có bố tôi - rời bỏ ruộng đồng, chen chúc trong những dãy nhà trọ hay khu tập thể chật hẹp tại các khu công nghiệp, để tìm cuộc sống mới. Họ là động lực của “công xưởng Việt Nam”, của thành tích tăng trưởng kinh tế đầy tự hào từ thời kỳ đổi mới. Vị trí của họ sẽ ở đâu trong kỷ nguyên tự động hóa và AI?

Sẽ không chỉ có lao động phổ thông chịu ảnh hưởng. Quay trở lại ngành sáng tạo nội dung, AI dự đoán sẽ làm biến mất 60% vị trí công việc trong hai năm tới. Ngay cả những lập trình viên phần mềm, công việc vẫn còn trong ngưỡng an toàn hiện nay, cũng có thể dần bị thay thế khi công nghệ ngày càng tiến bộ nhanh chóng. Và liệu còn ai cần đến chuyên gia khi ChatGPT có thể viết một báo cáo hoàn chỉnh trong hơn năm phút?

Ba câu hỏi lớn

AI là xu hướng tất yếu và không thể tránh khỏi. Nhưng như với tất cả các cuộc sóng thần công nghệ từ trước đến nay - từ động cơ hơi nước cho đến tự động hóa giữa thế kỷ 20 - việc đảm bảo quá trình chuyển đổi diễn ra trong trật tự và ít xáo trộn là yêu cầu quan trọng nhất. Bài học lịch sử cho thấy những đứt gãy trong nền kinh tế và xã hội có thể để lại hệ quả lâu dài trước khi công nghệ mới mang lại giá trị.

Điều gì tạo nên một bài viết của “con người” và một bài viết của AI? Có lẽ không phải là thông tin. AI có thể tổng hợp nội dung nhanh, đầy đủ, và chính xác hơn bất kỳ ai. Cũng không phải là logic, bởi AI có thể lập luận mạch lạc không kém con người. Tôi nghĩ, điều làm nên giá trị “con người” là góc nhìn riêng, là trải nghiệm cá nhân, là những câu chuyện độc nhất chạm đến trái tim độc giả.

Bởi vậy, cần tránh thần thánh hóa AI, và từ đó sẵn sàng hy sinh các mục tiêu khác để giành được “kho báu” AI bằng mọi giá. Trên thực tế, theo tính toán của Daron Acemoglu, kinh tế gia nhận giải Nobel 2024, AI chỉ làm tăng 0,05% năng suất hàng năm của nền kinh tế Mỹ và đóng góp khoảng 1,1-1,6% tăng trưởng GDP trong vòng 10 năm. AI thần kỳ, nhưng không phải là bàn tay vàng của vua Midas.

Nói vậy không phải để làm giảm đi giá trị của AI, mà để chúng ta tránh rơi vào bẫy nhị phân: hoặc là AI và tự động hóa, hoặc là con người. Có ba câu hỏi lớn mà các nhà hoạch định chính sách cần minh định.

Thứ nhất, làm sao đảm bảo công bằng trong việc tiếp cận AI?

Khoảng cách giữa những người được hưởng lợi từ AI và những người bị bỏ lại đang ngày càng nới rộng. Ở đô thị, giới trẻ có học vấn đang dùng AI để tăng năng suất, kiếm thêm thu nhập, và mở ra nhiều cơ hội mới. Trong khi đó, ở nông thôn và các khu công nghiệp, hàng chục triệu lao động sẽ chỉ biết AI là gì khi nó lấy đi việc làm của họ. Một quỹ đào tạo kỹ năng số, hay một khoản ngân sách dự phòng để đảm bảo cuộc sống của những người bị ảnh hưởng bởi “sóng thần” AI là điều cần cân nhắc.

Thứ hai, làm sao đảm bảo AI được sử dụng đúng mục đích và nằm trong sự kiểm soát của con người?

Quốc hội đã thông qua Luật AI trong tháng 12-2025, đưa nước ta trở thành số ít quốc gia sớm có khung pháp lý riêng về AI. Nhưng có luật là một chuyện, thực thi là chuyện khác. Luật Tiếp cận thông tin được ban hành từ năm 2016, nhưng không mấy ai áp dụng được trong thực tế. Quy định về bảo vệ dữ liệu cá nhân theo Luật An ninh mạng là rất chặt chẽ, nhưng không ngăn được những cuộc gọi lừa đảo tràn lan.

Thách thức lớn hơn, vì thế, nằm ở năng lực quản lý, đặc biệt trong lĩnh vực phát triển vũ bão như AI. Khi cơ quan chức năng còn chưa hiểu rõ GPT-3 thì GPT-4 đã ra đời. Khi họ bắt đầu nghiên cứu GPT-5 thì thị trường đã tràn ngập hàng chục mô hình mới. Luật pháp luôn phải chạy theo sau công nghệ trong cuộc đua không cân sức.

Thứ ba, làm sao để đảm bảo tính chủ thể của con người?

Đây có lẽ là câu hỏi khó nhất, và cũng ít được bàn đến nhất.

Trong một thế giới mà AI có thể viết văn hay hơn nhiều người, vẽ tranh đẹp hơn họa sĩ nghiệp dư, thậm chí tư vấn tình cảm như chuyên gia tâm lý, con người sẽ định vị mình ở đâu? Nếu mọi thứ đều có thể giao phó cho AI, thì giá trị của con người là gì?

Giữ lại khuôn mặt người

Là một người sáng tạo nội dung, việc làm của tôi cũng có thể nằm trong “sổ tử thần”. Bài báo này năm sau có thể được viết bởi AI. Câu hỏi thường trực của tôi trong năm vừa qua, là điều gì tạo nên một bài viết của “con người”, như tôi, và một bài viết của AI?

Có lẽ không phải là thông tin. AI có thể tổng hợp nội dung nhanh, đầy đủ, và chính xác hơn bất kỳ ai. Cũng không phải là logic, bởi AI có thể lập luận mạch lạc không kém con người. Tôi nghĩ, điều làm nên giá trị “con người” là góc nhìn riêng, là trải nghiệm cá nhân, là những câu chuyện độc nhất chạm đến trái tim độc giả. Như những nghệ nhân sống qua thời đại sản xuất hàng loạt, để tồn tại trong thế giới của AI, có lẽ tự thân mỗi người phải trở thành một nghệ nhân - với những câu chuyện và tri thức của riêng mình.

Lịch sử cho thấy không trở lực nào ngăn được tiến bộ công nghệ nếu nó thực sự mang lại lợi ích. Máy dệt thay thế thợ dệt thủ công, ô tô thay thế xe ngựa, máy tính thay thế máy đánh chữ. AI cũng sẽ thay thế nhiều công việc hiện tại.

Nhưng đó là câu chuyện về dài hạn. Trong ngắn và trung hạn, công nghệ chỉ thực sự mang lại giá trị tối ưu cho xã hội khi nó giúp tăng năng suất của người lao động, thay vì thay thế họ, ít nhất cho tới khi chúng tạo ra công việc và nhiệm vụ mới cho con người.

Chúng ta cần đảm bảo AI luôn có khuôn mặt người ở đó.

Nguyễn Khắc Giang

Nguồn Saigon Times : https://thesaigontimes.vn/ai-voi-khuon-mat-nguoi/