An ninh năng lượng trong vòng xoáy địa chính trị toàn cầu

4 giờ trướcBài gốc

Các cuộc xung đột kéo dài tại châu Âu, căng thẳng ở châu Á, cùng sự cạnh tranh ngày càng gay gắt giữa các cường quốc đang làm rung chuyển nền tảng ổn định của thị trường năng lượng toàn cầu. Trong bối cảnh đó, bảo đảm nguồn cung năng lượng an toàn, bền vững và ít phụ thuộc đã trở thành ưu tiên hàng đầu của nhiều nước.

Song song với những cam kết khí hậu ngày càng rõ ràng, quá trình chuyển dịch sang năng lượng tái tạo như điện gió, điện mặt trời và các công nghệ tiết kiệm năng lượng đang được thúc đẩy mạnh mẽ. Tuy nhiên, sự chuyển đổi này lại mở ra một dạng phụ thuộc mới: phụ thuộc vào các khoáng sản và vật liệu chiến lược, vốn tập trung chủ yếu ở một số ít quốc gia. Điều này khiến khái niệm “an ninh năng lượng” ngày nay không chỉ gắn với dầu mỏ và khí đốt, mà còn bao gồm cả chuỗi cung ứng công nghệ năng lượng sạch.

Năng lượng hóa thạch vẫn giữ vai trò then chốt

Dù xu hướng chuyển dịch sang năng lượng xanh diễn ra rõ rệt, dầu mỏ và khí đốt tự nhiên vẫn đóng vai trò nền tảng trong cơ cấu năng lượng toàn cầu. Trong lịch sử, các cường quốc đã nhiều lần sử dụng nguồn cung năng lượng như một công cụ chiến lược, thông qua kiểm soát sản lượng, định hướng giá cả hoặc gây gián đoạn các tuyến vận chuyển, nhằm gây sức ép đối với các quốc gia phụ thuộc.

Trong bối cảnh bất ổn địa chính trị gia tăng, an ninh năng lượng đã trở thành trụ cột trong chính sách đối ngoại của nhiều quốc gia. Ảnh: DWF

Bối cảnh cạnh tranh nước lớn hiện nay, cùng các cuộc xung đột kéo dài và những biến động thị trường, đang làm gia tăng nguy cơ gián đoạn nguồn cung. Điều này buộc nhiều quốc gia phải tính toán lại chiến lược dự trữ, đa dạng hóa nguồn nhập khẩu và đầu tư vào các tuyến vận chuyển thay thế. An ninh năng lượng vì thế gắn chặt hơn bao giờ hết với an ninh quốc gia và ổn định chính trị.

Phân mảnh kinh tế tác động đến thị trường năng lượng

Sau nhiều thập niên toàn cầu hóa sâu rộng, nền kinh tế thế giới đang có dấu hiệu phân mảnh rõ rệt. Cạnh tranh địa chính trị giữa các cường quốc thúc đẩy xu hướng tái cấu trúc chuỗi cung ứng, gia tăng bảo hộ thương mại và sử dụng các biện pháp trừng phạt kinh tế như một công cụ chính sách.

Mỹ, từng là lực đẩy quan trọng của toàn cầu hóa, hiện ngày càng chú trọng vai trò của nhà nước trong các lĩnh vực chiến lược, trong đó có năng lượng. Các lệnh trừng phạt nhằm vào những nước xuất khẩu năng lượng lớn được triển khai trong bối cảnh Washington có lợi thế hơn nhờ nguồn cung trong nước dồi dào.

Trong khi đó, Trung Quốc, sau khi gia nhập Tổ chức Thương mại Thế giới năm 2001 đã nhanh chóng tận dụng hội nhập để mở rộng năng lực sản xuất và chuỗi cung ứng. Đồng thời, Bắc Kinh đầu tư mạnh vào các tuyến vận tải và cơ sở hạ tầng năng lượng ở nước ngoài thông qua các dự án đường ống, cảng biển, nhà máy điện và lọc hóa dầu, nhằm bảo đảm nguồn cung ổn định trong môi trường quốc tế nhiều biến động.

Mỹ và chiến lược độc lập năng lượng

Nhằm tránh lặp lại các cú sốc dầu mỏ trong thập niên 1970 và củng cố vị thế chiến lược, Mỹ trong những năm qua đã đẩy mạnh khai thác dầu đá phiến, qua đó giảm đáng kể phụ thuộc vào nhập khẩu. Cùng với đó là nỗ lực xây dựng mạng lưới cung ứng tài nguyên từ nhiều khu vực, bao gồm Mỹ Latin, Trung Đông và Trung Á.

Lợi thế tương đối về nguồn cung giúp Mỹ có thêm dư địa trong việc áp đặt và duy trì các biện pháp trừng phạt đối với những nước xuất khẩu năng lượng lớn. Tuy nhiên, theo Cơ quan Thông tin Năng lượng Mỹ, đà tăng của sản lượng dầu đá phiến có thể chậm lại trong tương lai, làm gia tăng cạnh tranh toàn cầu trong việc tìm kiếm các nguồn cung thay thế.

Trong khi đó, nhiều nền kinh tế khác, từ các nước đang phát triển đến các quốc gia công nghiệp hóa ở châu Âu, vẫn phụ thuộc đáng kể vào nhập khẩu năng lượng, khiến họ dễ bị tổn thương trước các cú sốc địa chính trị, như đã thể hiện rõ sau xung đột Nga - Ukraine. Trước lập trường cứng rắn của chính quyền Tổng thống Donald Trump, một số nước vẫn tiếp tục nhập khẩu dầu từ Nga và phải đối mặt với mức thuế cao đối với hàng xuất khẩu sang Mỹ.

Nhu cầu năng lượng ngày càng lớn sẽ thúc đẩy các nước tìm kiếm thêm nguồn điện từ gió, mặt trời và các dạng năng lượng khác. Tuy nhiên, sự phụ thuộc vào nguồn cung từ Trung Đông, Nga và Trung Á vẫn tiếp diễn, khiến các tuyến vận chuyển như eo biển Hormuz, eo biển Malacca và kênh đào Panama trở thành những “điểm nghẽn” chiến lược trong cạnh tranh địa chính trị. Cuộc đối đầu kéo dài của Mỹ với lực lượng Houthi ở Biển Đỏ cho thấy những khó khăn trong việc kiểm soát các điểm nghẽn này. Dù vẫn duy trì được mức độ độc lập năng lượng, Mỹ nhiều khả năng sẽ tìm cách kiểm soát hiệu quả các tuyến huyết mạch này nhằm hạn chế lợi thế của các cường quốc khác.

Năng lượng sạch và lợi thế của Trung Quốc

Quá trình điện hóa nền kinh tế toàn cầu, từ giao thông, công nghiệp đến công nghệ số… đang làm gia tăng nhu cầu đối với điện năng và các thiết bị lưu trữ. Theo Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA), tỷ trọng điện năng trong tổng tiêu thụ năng lượng toàn cầu dự kiến tăng từ 20% lên 25% vào năm 2035.

Tuy nhiên, chuỗi cung ứng cho năng lượng sạch lại có mức độ tập trung cao. Trung Quốc hiện giữ vai trò nổi bật trong khai thác, tinh luyện và chế biến nhiều loại khoáng sản quan trọng như đồng, niken, lithium, graphite và đất hiếm - những nguyên liệu thiết yếu cho pin, tấm pin mặt trời, tuabin gió và lưới điện. Đánh giá của IEA cho thấy Trung Quốc là nhà sản xuất lớn nhất đối với 19/20 loại khoáng sản quan trọng, chiếm 70% công suất tinh luyện toàn cầu.

Ngoài ra, năng lực sản xuất thiết bị năng lượng sạch của Trung Quốc cũng chiếm tỷ trọng lớn trên thế giới. Điều này giúp nước này có vị thế đáng kể trong cấu trúc năng lượng mới, tuy nhiên làm dấy lên quan ngại ở một số nước về mức độ phụ thuộc vào một nguồn cung tập trung, trong đó phải kể đến việc chính quyền Tổng thống Donald Trump điều chỉnh các biện pháp thuế quan mang tính đối đầu thời gian qua.

Địa chính trị của khoáng sản chiến lược

Sự nổi lên của khoáng sản chiến lược như một yếu tố cốt lõi của an ninh năng lượng đã mở rộng không gian cạnh tranh địa chính trị. Không chỉ các tuyến vận tải truyền thống, mà cả những khu vực giàu tài nguyên mới nổi cũng thu hút sự quan tâm.

Trong bối cảnh đó, khu vực Bắc Cực, bao gồm Greenland, được nhắc đến như một vùng có tiềm năng về khoáng sản và năng lượng chưa được khai thác đầy đủ. Các loại vật liệu như graphite, niobium, titanium và nhiều khoáng sản được xếp vào nhóm “quan trọng” có ý nghĩa đối với pin xe điện, công nghệ quốc phòng và năng lượng xanh.

Việc tiếp cận các nguồn tài nguyên này được xem là một phần trong chiến lược đa dạng hóa chuỗi cung ứng và giảm phụ thuộc vào các nguồn cung tập trung. Đồng thời, sự quan tâm của các cường quốc đối với khu vực Bắc Cực cũng phản ánh xu hướng mở rộng không gian cạnh tranh năng lượng ra ngoài các khu vực truyền thống.

Tương lai an ninh năng lượng: đa tầng và phức tạp

Trong bối cảnh này, bức tranh an ninh năng lượng toàn cầu đang trở nên đa tầng hơn bao giờ hết. Bên cạnh dầu mỏ và khí đốt, điện năng, khoáng sản chiến lược, công nghệ lưu trữ và chuỗi cung ứng thiết bị đều trở thành những mắt xích quan trọng. Các yếu tố này đan xen với cạnh tranh địa chính trị, xu hướng phân mảnh kinh tế và những cam kết về biến đổi khí hậu.

Đối với nhiều quốc gia, bài toán không chỉ là bảo đảm đủ năng lượng, mà còn là bảo đảm nguồn cung ổn định, đa dạng, ít rủi ro chính trị và phù hợp với mục tiêu phát triển bền vững. Điều này đòi hỏi sự kết hợp giữa chính sách đối ngoại, công nghiệp, thương mại và công nghệ.

Trong giai đoạn tới, an ninh năng lượng nhiều khả năng sẽ tiếp tục là một trong những trục chính định hình quan hệ quốc tế. Cách các quốc gia cân bằng giữa hợp tác và cạnh tranh, giữa chuyển dịch xanh và bảo đảm nguồn cung truyền thống, sẽ có tác động sâu rộng tới trật tự kinh tế - chính trị toàn cầu.

Hồng Nhung

Nguồn Đại Biểu Nhân Dân : https://daibieunhandan.vn/an-ninh-nang-luong-trong-vong-xoay-dia-chinh-tri-toan-cau-10406836.html