Bắc Ninh: Bất cập và giải pháp phát huy bản sắc văn hóa tốt đẹp tín ngưỡng thờ Mẫu
Tín ngưỡng thờ Mẫu ở Bắc Ninh: Thách thức và giải pháp để phát huy bản sắc văn hóa trong đời sống cộng đồng
Từ nhu cầu tinh thần chính đáng tới lợi dụng tín ngưỡng
Dọc theo các mạch con sông lớn (sông Cầu, sông Thương, sông Lục Nam) từ thượng nguồn tới hạ nguồn có rất nhiều ngôi đền thờ Mẫu ở các đền, phủ, điện thờ Mẫu xuất hiện, thường gắn làng cổ, vùng đất cổ có truyền tích. Mỗi nơi đều mang trong mình một câu chuyện, một truyền thuyết riêng về các vị Thánh Mẫu được thờ phụng, tạo nên một mạng lưới tâm linh dày đặc, đáp ứng nhu cầu tín ngưỡng của cộng đồng. Tiêu biểu như đền Suối Mỡ, xã Nghĩa Phương, đền Nguyệt Hồ, xã Hương Vĩ, đền Từ Mận, xã Xuân Hương, đền Đà Hy, xã Lãng Sơn, đền Phủ bà chúa Kho ở tỉnh Bắc Ninh và nhiều điểm di tích khác. Bà Chúa Kho là nhân vật được tương truyền là các công chúa hay phu nhân của các vị tướng giúp triều đình cai quản kho lương thực, theo các nhà nghiên cứu văn hóa cho đến nay tỉnh Bắc Ninh mới đã có 4 vị Bà Chúa Kho, đền thờ các Bà Chúa Kho thường nằm bên cạnh dòng sông lớn trong tỉnh như Phủ Bà Chúa Kho ở bên cạnh sông Cầu (Bắc Ninh cũ), Đền Bà Chúa Kho ở trong quần thể di tích chùa Bổ Đà, Việt Yên ở mạn Bắc của sông Cầu, Đền Bà Chúa Kho ở đường Nguyễn Văn Cừ, phường Bắc Giang ở gần sông Thương và có đền thờ nữa ở vùng Yên Dũng, Bắc Giang cũ…
Một bộ phận đông đảo người dân Bắc Ninh khi đến với các đền phủ và thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu thường là những người tin rằng các Thánh Mẫu, với quyền năng và lòng từ bi vô hạn, sẽ thấu hiểu và ban phước lành, giúp họ vượt qua mọi thử thách, tai ương. Khi gặp khó khăn, bệnh tật, hay những điều không may mắn, người dân thường tìm đến cửa Mẫu để cầu nguyện, dâng lễ, bày tỏ lòng thành kính và tìm kiếm sự an ủi, bình yên trong tâm hồn.
Tín ngưỡng thờ Mẫu thể hiện khát vọng muôn đời của con người về một cuộc sống ấm no, hạnh phúc, bình an. Người dân đến cửa Mẫu để cầu tài lộc, cầu sức khỏe, cầu bình an cho gia đình, cầu con cái, cầu danh vọng… Những khát vọng này không chỉ mang tính cá nhân mà còn thể hiện ý chí vươn lên, hướng tới một cuộc sống tốt đẹp hơn cho cả cộng đồng.
Điển hình là tại Phủ Bà Chúa Kho (Bắc Ninh), mặc dù không phải là một ngôi đền Mẫu Tam Phủ thuần túy, nhưng lại trở thành một điểm đến văn hóa tâm linh quan trọng bậc nhất cho những ai muốn cầu tài lộc, công danh. Niềm tin vào khả năng "cho vay vốn làm ăn" của Bà Chúa Kho đã tạo nên một dòng chảy tín đồ khổng lồ đổ về đây mỗi dịp đầu năm và cuối năm, cho thấy sự giao thoa sâu sắc giữa tín ngưỡng thờ Mẫu bản địa và nhu cầu tinh thần về sự thịnh vượng của xã hội hiện đại. Đây là minh chứng rõ ràng cho việc tín ngưỡng đáp ứng được những nhu cầu thiết yếu trong đời sống tinh thần của con người.
Dọc theo các mạch con sông lớn (sông Cầu, sông Thương, sông Lục Nam) từ thượng nguồn tới hạ nguồn có rất nhiều ngôi đền thờ Mẫu ở các đền, phủ, điện thờ Mẫu xuất hiện, thường gắn làng cổ, vùng đất cổ có truyền tích. Mỗi nơi đều mang trong mình một câu chuyện, một truyền thuyết riêng về các vị Thánh Mẫu được thờ phụng, tạo nên một mạng lưới tâm linh dày đặc, đáp ứng nhu cầu tín ngưỡng của cộng đồng. Tiêu biểu như đền Suối Mỡ, xã Nghĩa Phương, đền Nguyệt Hồ, xã Hương Vĩ, đền Từ Mận, xã Xuân Hương, đền Đà Hy, xã Lãng Sơn, đền Phủ bà chúa Kho ở tỉnh Bắc Ninh và nhiều điểm di tích khác. Bà Chúa Kho là nhân vật được tương truyền là các công chúa hay phu nhân của các vị tướng giúp triều đình cai quản kho lương thực, theo các nhà nghiên cứu văn hóa cho đến nay tỉnh Bắc Ninh mới đã có 4 vị Bà Chúa Kho, đền thờ các Bà Chúa Kho thường nằm bên cạnh dòng sông lớn trong tỉnh như Phủ Bà Chúa Kho ở bên cạnh sông Cầu (Bắc Ninh cũ), Đền Bà Chúa Kho ở trong quần thể di tích chùa Bổ Đà, Việt Yên ở mạn Bắc của sông Cầu, Đền Bà Chúa Kho ở đường Nguyễn Văn Cừ, phường Bắc Giang ở gần sông Thương và có đền thờ nữa ở vùng Yên Dũng, Bắc Giang cũ…
Một bộ phận đông đảo người dân Bắc Ninh khi đến với các đền phủ và thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu thường là những người tin rằng các Thánh Mẫu, với quyền năng và lòng từ bi vô hạn, sẽ thấu hiểu và ban phước lành, giúp họ vượt qua mọi thử thách, tai ương. Khi gặp khó khăn, bệnh tật, hay những điều không may mắn, người dân thường tìm đến cửa Mẫu để cầu nguyện, dâng lễ, bày tỏ lòng thành kính và tìm kiếm sự an ủi, bình yên trong tâm hồn.
Tín ngưỡng thờ Mẫu thể hiện khát vọng muôn đời của con người về một cuộc sống ấm no, hạnh phúc, bình an. Người dân đến cửa Mẫu để cầu tài lộc, cầu sức khỏe, cầu bình an cho gia đình, cầu con cái, cầu danh vọng… Những khát vọng này không chỉ mang tính cá nhân mà còn thể hiện ý chí vươn lên, hướng tới một cuộc sống tốt đẹp hơn cho cả cộng đồng.
Điển hình là tại Phủ Bà Chúa Kho (Bắc Ninh), mặc dù không phải là một ngôi đền Mẫu Tam Phủ thuần túy, nhưng lại trở thành một điểm đến văn hóa tâm linh quan trọng bậc nhất cho những ai muốn cầu tài lộc, công danh. Niềm tin vào khả năng "cho vay vốn làm ăn" của Bà Chúa Kho đã tạo nên một dòng chảy tín đồ khổng lồ đổ về đây mỗi dịp đầu năm và cuối năm, cho thấy sự giao thoa sâu sắc giữa tín ngưỡng thờ Mẫu bản địa và nhu cầu tinh thần về sự thịnh vượng của xã hội hiện đại. Đây là minh chứng rõ ràng cho việc tín ngưỡng đáp ứng được những nhu cầu thiết yếu trong đời sống tinh thần của con người.
Cổng Đền Bà Chúa kho Bắc Ninh
Trong một xã hội ngày càng có nhiều áp lực, lòng tin của con người đôi khi bị mất điểm tựa thì tín ngưỡng thờ Mẫu còn đóng vai trò như một liệu pháp tâm lý. Tín ngưỡng thờ Mẫu mang đến những giải tỏa tâm lý và cân bằng cảm xúc. Việc tham gia vào các nghi lễ, đặc biệt là Hầu đồng, với âm nhạc mê hoặc, không khí linh thiêng và sự giải tỏa cảm xúc thông qua việc được thần linh "giáng nhập", giúp nhiều người cảm thấy nhẹ nhõm, được giải tỏa căng thẳng và tìm lại sự cân bằng trong tâm hồn. Đây là một kênh để người dân bày tỏ những nỗi niềm riêng tư, tìm kiếm sự thấu hiểu và sẻ chia mà đôi khi trong cuộc sống thường ngày họ khó có thể tìm thấy. Nghi lễ Hầu đồng không chỉ là một buổi lễ mà còn là một không gian trị liệu, nơi con người có thể tìm thấy sự bình an và tái tạo năng lượng tích cực. Đây là yếu tố quan trọng vừa tạo nên sự thu hút tò mò của người dân nhưng cũng tạo nên những hệ lụy nếu bị mê muội và sùng bái thái quá.
Tín ngưỡng thờ Mẫu, cùng với việc được UNESCO công nhận, đã thu hút nhiều người đến với tín ngưỡng này. Trong thực tế, đã có nhiều hiện tượng lợi dụng tín ngưỡng để trục lợi cá nhân, tổ chức các hoạt động mê tín dị đoan, làm mất đi sự trang nghiêm và giá trị tâm linh đích thực. Việc quá chú trọng vào "lộc" vật chất mà quên đi "lộc" tinh thần là một vấn đề đáng lo ngại. Thời gian vừa qua, đã có những trường hợp lợi dụng tín ngưỡng thờ Mẫu tạo nên câu chuyện mê tín dị đoan, dẫn dụ nhiều người dân mất nhiều tiền vào các canh hầu đồng giải hạn… như Cô Đồng bổ cau, cô Đồng bát nước…; Lợi dụng sự phát triển của mạng xã hội, việc quảng cáo tràn lan những vật dụng phong thủy, người mua mất tiền thật nhưng lại là hàng nhái, giả, giá trị ảo...
Dưới tác động của đô thị hóa và Hội nhập quốc tế, một số nét văn hóa, nghi lễ truyền thống có thể bị mai một, hoặc bị pha tạp, làm mất đi tính nguyên bản của tín ngưỡng. Sự thiếu hụt các nghệ nhân kế cận, sự thay đổi trong lối sống của giới trẻ cũng là những yếu tố ảnh hưởng tiêu cực. Một bộ phận người dân, đặc biệt là giới trẻ, có thể chưa hiểu sâu sắc về ý nghĩa và giá trị của tín ngưỡng thờ Mẫu, dẫn đến những nhận thức sai lệch trong thực hành tín ngưỡng.
Một số giải pháp đặt ra để bảo vệ giá trị văn hóa tốt đẹp trong tín ngưỡng thờ Mẫu
Trong bối cảnh hiện đại, việc bảo tồn và phát huy các giá trị bản sắc văn hóa và tinh thần của Tín ngưỡng thờ Mẫu là một nhiệm vụ cấp thiết. Việc phát triển, đổi mới và dung hòa các nét văn hóa tốt đẹp khác của cộng đồng ngoại lai sẽ tạo nên những nét mới và hấp dẫn để bảo tồn và phát huy giá trị tốt đẹp của tín ngưỡng đạo Mẫu nhưng cần phải có sự đào tạo bài bản để văn hóa phát triển trên nền tảng bền vững, định hướng dư luận xã hội những điều tốt đẹp, lan tỏa được tới bạn bè quốc tế những giá văn hóa nhân văn, cao đẹp của người Việt.
Trong cuộc hội thảo về bảo tồn và phát huy giá trị nghệ thuật của tín ngưỡng thờ Mẫu tại trường Trung cấp Văn hóa, Thể thảo và Du lịch tỉnh, các chuyên gia, nhà khoa học đã nêu một số giải pháp thiết thực có thể làm nền tảng để thực hiện như:
Giải pháp về Nghiên cứu giá trị văn hóa và có phương pháp truyền thông để định hướng tư tưởng cho công chúng hiểu và tham gia các hoạt động bảo tồn đúng đắn: Tăng cường các công trình nghiên cứu khoa học chuyên sâu về Tín ngưỡng thờ Mẫu, đồng thời đẩy mạnh công tác truyền thông, giáo dục về giá trị đích thực của tín ngưỡng. Truyền thông phải định hướng và phân biệt rõ giữa tín ngưỡng và mê tín dị đoan, giúp cộng đồng hiểu đúng và thực hành đúng. Việc đưa các nội dung về tín ngưỡng vào chương trình giáo dục địa phương cũng là một cách hiệu quả thông qua các chuyên gia nghiên cứu văn hóa.
Giải pháp về quản lý các hoạt động thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu tại các lễ hội, đền phủ trong tỉnh: Các cơ quan chức năng cần tăng cường quản lý, kiểm soát các hoạt động tín ngưỡng, lễ hội, đảm bảo tính trang nghiêm, lành mạnh, tránh các hiện tượng thương mại hóa, lợi dụng trục lợi. Cần có quy định rõ ràng về tổ chức Hầu đồng, dâng lễ, và các hoạt động khác. Tăng cường công tác quản lý trong phương pháp dựa vào cộng đồng để giám sát, thanh tra kiểm tra các hoạt động hầu đồng để đảm bảo thực hiện tốt Công ước 2003 của UNESCO và Luật Di sản văn hóa của Việt Nam.
Giải pháp về đào tạo lớp trẻ kế thừa các hoạt động trình diễn nghi lễ, nghệ thuật của tín ngưỡng thờ Mẫu để giữ gìn bản sắc văn hóa Việt: Chú trọng đào tạo và bồi dưỡng các thế hệ nghệ nhân hát văn, thanh đồng, cung văn trẻ, đảm bảo sự kế thừa và phát triển của các nghệ thuật liên quan đến tín ngưỡng thờ Mẫu. Mở các lớp học, câu lạc bộ để truyền dạy kiến thức và kỹ năng ở các địa phương.
Giải pháp gắn kết với phát triển du lịch bền vững: Phát triển du lịch tâm linh một cách bền vững, có trách nhiệm, gắn liền với việc bảo tồn di sản, mang lại lợi ích cho cộng đồng địa phương mà không làm biến dạng giá trị cốt lõi của tín ngưỡng. Xây dựng các tour du lịch văn hóa tâm linh có chiều sâu, giới thiệu đúng bản chất của tín ngưỡng tại những điểm di tích văn hóa.
Giải pháp khuyến khích sự tham gia của cộng đồng: Phát huy vai trò của cộng đồng trong việc bảo vệ và phát huy di sản. Cộng đồng chính là chủ thể quan trọng nhất trong việc gìn giữ và trao truyền tín ngưỡng thờ Mẫu. Tổ chức các hoạt động thu hút sự tham gia của người dân, đặc biệt là giới trẻ, để họ hiểu và yêu quý di sản của mình.
Tín ngưỡng thờ Mẫu, cùng với việc được UNESCO công nhận, đã thu hút nhiều người đến với tín ngưỡng này. Trong thực tế, đã có nhiều hiện tượng lợi dụng tín ngưỡng để trục lợi cá nhân, tổ chức các hoạt động mê tín dị đoan, làm mất đi sự trang nghiêm và giá trị tâm linh đích thực. Việc quá chú trọng vào "lộc" vật chất mà quên đi "lộc" tinh thần là một vấn đề đáng lo ngại. Thời gian vừa qua, đã có những trường hợp lợi dụng tín ngưỡng thờ Mẫu tạo nên câu chuyện mê tín dị đoan, dẫn dụ nhiều người dân mất nhiều tiền vào các canh hầu đồng giải hạn… như Cô Đồng bổ cau, cô Đồng bát nước…; Lợi dụng sự phát triển của mạng xã hội, việc quảng cáo tràn lan những vật dụng phong thủy, người mua mất tiền thật nhưng lại là hàng nhái, giả, giá trị ảo...
Dưới tác động của đô thị hóa và Hội nhập quốc tế, một số nét văn hóa, nghi lễ truyền thống có thể bị mai một, hoặc bị pha tạp, làm mất đi tính nguyên bản của tín ngưỡng. Sự thiếu hụt các nghệ nhân kế cận, sự thay đổi trong lối sống của giới trẻ cũng là những yếu tố ảnh hưởng tiêu cực. Một bộ phận người dân, đặc biệt là giới trẻ, có thể chưa hiểu sâu sắc về ý nghĩa và giá trị của tín ngưỡng thờ Mẫu, dẫn đến những nhận thức sai lệch trong thực hành tín ngưỡng.
Một số giải pháp đặt ra để bảo vệ giá trị văn hóa tốt đẹp trong tín ngưỡng thờ Mẫu
Trong bối cảnh hiện đại, việc bảo tồn và phát huy các giá trị bản sắc văn hóa và tinh thần của Tín ngưỡng thờ Mẫu là một nhiệm vụ cấp thiết. Việc phát triển, đổi mới và dung hòa các nét văn hóa tốt đẹp khác của cộng đồng ngoại lai sẽ tạo nên những nét mới và hấp dẫn để bảo tồn và phát huy giá trị tốt đẹp của tín ngưỡng đạo Mẫu nhưng cần phải có sự đào tạo bài bản để văn hóa phát triển trên nền tảng bền vững, định hướng dư luận xã hội những điều tốt đẹp, lan tỏa được tới bạn bè quốc tế những giá văn hóa nhân văn, cao đẹp của người Việt.
Trong cuộc hội thảo về bảo tồn và phát huy giá trị nghệ thuật của tín ngưỡng thờ Mẫu tại trường Trung cấp Văn hóa, Thể thảo và Du lịch tỉnh, các chuyên gia, nhà khoa học đã nêu một số giải pháp thiết thực có thể làm nền tảng để thực hiện như:
Giải pháp về Nghiên cứu giá trị văn hóa và có phương pháp truyền thông để định hướng tư tưởng cho công chúng hiểu và tham gia các hoạt động bảo tồn đúng đắn: Tăng cường các công trình nghiên cứu khoa học chuyên sâu về Tín ngưỡng thờ Mẫu, đồng thời đẩy mạnh công tác truyền thông, giáo dục về giá trị đích thực của tín ngưỡng. Truyền thông phải định hướng và phân biệt rõ giữa tín ngưỡng và mê tín dị đoan, giúp cộng đồng hiểu đúng và thực hành đúng. Việc đưa các nội dung về tín ngưỡng vào chương trình giáo dục địa phương cũng là một cách hiệu quả thông qua các chuyên gia nghiên cứu văn hóa.
Giải pháp về quản lý các hoạt động thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu tại các lễ hội, đền phủ trong tỉnh: Các cơ quan chức năng cần tăng cường quản lý, kiểm soát các hoạt động tín ngưỡng, lễ hội, đảm bảo tính trang nghiêm, lành mạnh, tránh các hiện tượng thương mại hóa, lợi dụng trục lợi. Cần có quy định rõ ràng về tổ chức Hầu đồng, dâng lễ, và các hoạt động khác. Tăng cường công tác quản lý trong phương pháp dựa vào cộng đồng để giám sát, thanh tra kiểm tra các hoạt động hầu đồng để đảm bảo thực hiện tốt Công ước 2003 của UNESCO và Luật Di sản văn hóa của Việt Nam.
Giải pháp về đào tạo lớp trẻ kế thừa các hoạt động trình diễn nghi lễ, nghệ thuật của tín ngưỡng thờ Mẫu để giữ gìn bản sắc văn hóa Việt: Chú trọng đào tạo và bồi dưỡng các thế hệ nghệ nhân hát văn, thanh đồng, cung văn trẻ, đảm bảo sự kế thừa và phát triển của các nghệ thuật liên quan đến tín ngưỡng thờ Mẫu. Mở các lớp học, câu lạc bộ để truyền dạy kiến thức và kỹ năng ở các địa phương.
Giải pháp gắn kết với phát triển du lịch bền vững: Phát triển du lịch tâm linh một cách bền vững, có trách nhiệm, gắn liền với việc bảo tồn di sản, mang lại lợi ích cho cộng đồng địa phương mà không làm biến dạng giá trị cốt lõi của tín ngưỡng. Xây dựng các tour du lịch văn hóa tâm linh có chiều sâu, giới thiệu đúng bản chất của tín ngưỡng tại những điểm di tích văn hóa.
Giải pháp khuyến khích sự tham gia của cộng đồng: Phát huy vai trò của cộng đồng trong việc bảo vệ và phát huy di sản. Cộng đồng chính là chủ thể quan trọng nhất trong việc gìn giữ và trao truyền tín ngưỡng thờ Mẫu. Tổ chức các hoạt động thu hút sự tham gia của người dân, đặc biệt là giới trẻ, để họ hiểu và yêu quý di sản của mình.
Thanh đồng Lê Xuân Tráng trong một hoạt động trình diễn nghi lễ, nghệ thuật của tín ngưỡng thờ Mẫu
Như vậy, Tín ngưỡng thờ Mẫu ở Bắc Ninh không chỉ là một nét văn hóa độc đáo mà còn là một di sản tinh thần vô giá, ăn sâu vào mọi khía cạnh của đời sống cộng đồng. Nó không chỉ cung cấp một hệ thống niềm tin và triết lý sống, mà còn là nguồn cảm hứng cho các loại hình nghệ thuật dân gian, góp phần tạo nên bản sắc văn hóa riêng biệt của vùng Kinh Bắc.
Trong bối cảnh hiện đại, việc bảo tồn và phát huy các giá trị bản sắc văn hóa và tinh thần của Tín ngưỡng thờ Mẫu là một nhiệm vụ cấp thiết. Bằng các hoạt động thiết thực để nâng cao nhận thức cộng đồng, quản lý hiệu quả, và khuyến khích sự tham gia của thế hệ trẻ, chúng ta có thể đảm bảo rằng di sản quý báu này sẽ tiếp tục được trao truyền, tỏa sáng và đóng góp vào sự phát triển bền vững của văn hóa Việt Nam. Tín ngưỡng thờ Mẫu sẽ mãi mãi là biểu tượng của sức sống mãnh liệt, lòng nhân ái và niềm tin sắt đá của người dân vùng đất cổ kính này, là một phần không thể tách rời của bản sắc văn hóa dân tộc.
Trong bối cảnh hiện đại, việc bảo tồn và phát huy các giá trị bản sắc văn hóa và tinh thần của Tín ngưỡng thờ Mẫu là một nhiệm vụ cấp thiết. Bằng các hoạt động thiết thực để nâng cao nhận thức cộng đồng, quản lý hiệu quả, và khuyến khích sự tham gia của thế hệ trẻ, chúng ta có thể đảm bảo rằng di sản quý báu này sẽ tiếp tục được trao truyền, tỏa sáng và đóng góp vào sự phát triển bền vững của văn hóa Việt Nam. Tín ngưỡng thờ Mẫu sẽ mãi mãi là biểu tượng của sức sống mãnh liệt, lòng nhân ái và niềm tin sắt đá của người dân vùng đất cổ kính này, là một phần không thể tách rời của bản sắc văn hóa dân tộc.
Ths. Nguyễn Quách Hải - Trường Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Bắc Ninh
Nguồn VHPT : https://vanhoavaphattrien.vn/bac-ninh-bat-cap-va-giai-phap-phat-huy-ban-sac-van-hoa-tot-dep-tin-nguong-tho-mau-a33151.html
Tin khác
Sinh viên TP. Hồ Chí Minh nghiên cứu thực tế văn hóa, tôn giáo và du lịch cộng đồng tại Sa Đéc
một giờ trước
Lễ hội Tháp Bà Pô Nagar - Nơi gắn kết cộng đồng
một giờ trước
Lễ hội chùa Bút Tháp (Bắc Ninh) thu hút đông đảo người dân tham dự
4 giờ trước
'Giữ hồn' giảng đường trong đô thị nghìn năm
2 giờ trước
Giải quyết một số kiến nghị liên quan đến tín ngưỡng, tôn giáo
5 giờ trước
Lễ hội Tháp Bà Ponagar Nha Trang long trọng và đặc sắc
7 giờ trước