Bắc Ninh: Lẩu Then trong đời sống văn hóa tâm linh của người Tày ở An Bá, xã Sơn Động

2 giờ trướcBài gốc

Trong cảm thức cộng đồng, Lẩu Then không đơn thuần là một cuộc cúng bái, mà là hành trình linh thiêng đưa thầy Then vượt qua các tầng trời, bước vào cõi linh giới để cầu an, giải hạn, xin vía và gọi phúc cho gia chủ. Nghi lễ vì thế vừa mang tính tâm linh sâu sắc, vừa phản ánh hệ thống thế giới quan độc đáo của người Tày, nơi con người – thần linh – vũ trụ luôn tồn tại trong mối quan hệ gắn bó, tương tác chặt chẽ.
Trong đời sống cộng đồng, mỗi khi gia đình có người đau ốm kéo dài, gặp vận hạn, tinh thần bất an hoặc vào dịp đầu năm cầu phúc, cầu an, thầy Then được mời về để tiến hành nghi lễ. Theo quan niệm của người Tày, con người có nhiều vía; khi vía rời khỏi thân xác hoặc bị giữ lại ở cõi khác, con người dễ rơi vào trạng thái mệt mỏi, bệnh tật, tinh thần suy nhược. Thầy Then – với vai trò là người trung gian duy nhất có khả năng giao tiếp với thần linh – sẽ thực hiện hành trình lên “cửa trời” để trình báo, thương thuyết và đưa vía lạc trở về cho người trần gian. Hành trình ấy được tái hiện bằng lời hát Then cổ, tiếng đàn tính, trống Then và hệ thống động tác múa mang tính biểu tượng cao, tạo nên một chỉnh thể nghi lễ – diễn xướng đặc sắc.

Khoảnh khắc thầy Then bước lên “đài Then” (thang tre, thang dao)-một nghi thức quan trọng trong Lẩu Then của người Tày ở An Bá

An Bá, xã Sơn Động là vùng cư trú lâu đời của người Tày, nơi nhiều giá trị văn hóa truyền thống vẫn được bảo lưu khá trọn vẹn. Những nếp nhà sàn gỗ lim, gỗ nghiến nép mình dưới tán rừng, tiếng nói Tày vang lên trong sinh hoạt hằng ngày, tiếng đàn tính ngân lên mỗi khi trong nhà có việc trọng đại… tất cả tạo nên một không gian văn hóa đặc thù. Đời sống vật chất và đời sống tinh thần của người Tày hòa quyện, không tách rời nhau. Trong các sự kiện quan trọng của vòng đời con người như dựng nhà, cưới hỏi, sinh nở, ốm đau, cầu mùa hay giải hạn, đều có sự hiện diện của thầy Then và các nghi lễ truyền thống. Trong số đó, Lẩu Then được xem là nghi lễ “mở cõi”, giữ vai trò kết nối trực tiếp giữa con người với thế giới thần linh, đồng thời giải quyết những vấn đề được coi là “gốc rễ” liên quan đến vía, vận hạn và sức khỏe.
Theo quan niệm của người Tày, vũ trụ gồm nhiều tầng lớp, mỗi tầng do các vị thần trấn giữ. Lời Then cổ mô tả hành trình lên trời của thầy Then phải vượt qua mười hai cửa trời – con số mang ý nghĩa biểu trưng cho chu trình thời gian và sự vận động của vũ trụ: mười hai tháng trong năm, mười hai phương vị, mười hai tầng bảo hộ. Nghi lễ Lẩu Then mô phỏng sinh động chuyến đi ấy thông qua việc thầy Then bước lên đài lễ, vượt qua các thử thách tượng trưng cho núi cao, sông sâu và các cửa ải linh giới để gặp các vị thần đang giữ vía hoặc ban phúc.
Công tác chuẩn bị cho Lẩu Then được tiến hành rất công phu. Gian giữa nhà sàn – nơi đặt bàn thờ tổ tiên – được dọn dẹp sạch sẽ, lau bằng lá rừng thơm để tẩy uế. Bàn thờ được chỉnh trang trang nghiêm với hương, nến, nước sạch. Gia chủ chuẩn bị mâm lễ gồm gà trống luộc, xôi nhuộm màu từ lá rừng, rượu ngô và các vật phẩm truyền thống khác. Thầy Then mang theo bộ đạo cụ thiêng như đàn tính, trống Then, quạt, chuông, phách và giấy bản. Đài Then được dựng chắc chắn, phủ vải trắng tượng trưng cho con đường lên trời. Đặc biệt, mười hai lưỡi dao mới được đặt vòng quanh đài theo hình hoa thị – biểu tượng của mười hai tầng bảo hộ và vòng năng lượng thiêng bảo vệ thầy trong suốt quá trình hành lễ.

Nghi thức bước qua than hồng của các thày then ở An Bá

Khi nghi lễ bắt đầu, tiếng hát Then cổ cất lên trầm bổng, hòa cùng nhịp đàn tính khoan thai, tạo nên không gian linh thiêng bao trùm gian nhà sàn. Mỗi động tác của thầy Then đều mang ý nghĩa biểu tượng: bước chân vượt núi, nghiêng người qua suối, phách gõ gọi vía, quạt xua tà. Đỉnh điểm của nghi lễ là khoảnh khắc thầy Then đứng trên đài, cất lời khấn xin, thương thuyết với thần linh để trả vía, cầu phúc, giải hạn cho gia chủ. Người Tày tin rằng tại thời điểm này, hồn thầy đã “lên trời”, trực tiếp đối thoại với các đấng siêu nhiên.
Một nghi thức đặc biệt quan trọng trong Lẩu Then ở An Bá là nghi thức bước qua than hồng (qua lửa). Than hồng được quan niệm là ranh giới giữa cõi phàm và cõi thiêng, giữa ô uế và thanh sạch. Khi thầy Then đi chân trần trên lớp than đỏ rực, đó là sự khẳng định năng lực tâm linh và sự che chở của thần linh đối với người thực hành nghi lễ. Nghi thức này mang ý nghĩa thanh tẩy, trừ tà, giải hạn, đồng thời thể hiện niềm tin tập thể sâu sắc của cộng đồng vào sức mạnh linh thiêng của Lẩu Then. Việc nghi thức được tiến hành trước sự chứng kiến của đông đảo dân bản còn góp phần tạo nên “trường khí cộng đồng” – yếu tố được coi là cần thiết để nghi lễ đạt hiệu quả tâm linh trọn vẹn.

Trong toàn bộ nghi lễ, nghệ thuật Then – đàn tính giữ vai trò linh hồn. Giọng Then kể lại hành trình vũ trụ như một bản trường ca dân gian, kết hợp với âm nhạc và vũ đạo tạo nên loại hình diễn xướng tổng hợp độc đáo. Thầy Then không chỉ là người thực hành nghi lễ mà còn là người nắm giữ tri thức dân gian, dẫn dắt đời sống tâm linh của cộng đồng. Tuy nhiên, hiện nay tại An Bá chỉ còn một số ít thầy Then cao tuổi còn thực hành được nghi lễ đầy đủ theo lối truyền thống. Lớp trẻ ít theo học do yêu cầu khắt khe và tác động của đời sống hiện đại, đặt ra nguy cơ mai một di sản trong tương lai.

Các Thày Then ở An Bá thực hiện nghi lễ mở cửa trời

Những năm gần đây, Lẩu Then của người Tày ở An Bá ngày càng nhận được sự quan tâm của các cơ quan quản lý văn hóa và giới nghiên cứu. Tuy vậy, để bảo tồn nghi lễ này một cách bền vững, cần triển khai đồng bộ các giải pháp: tư liệu hóa đầy đủ lời Then cổ; truyền dạy cho thế hệ trẻ; bảo tồn không gian diễn xướng gắn với nhà sàn truyền thống; và xây dựng hồ sơ ghi danh di sản văn hóa phi vật thể ở cấp phù hợp. Việc khai thác giá trị Lẩu Then trong du lịch văn hóa cần được thực hiện thận trọng, tôn trọng tính thiêng, tránh thương mại hóa các nghi thức cốt lõi.
Lẩu Then của người Tày ở An Bá không chỉ là nghi lễ tín ngưỡng, mà còn là minh chứng sinh động cho sức sống bền bỉ của văn hóa truyền thống giữa những biến động của thời đại. Mỗi lời Then được cất lên, mỗi nhịp đàn tính vang vọng, mỗi bước chân của thầy Then trên đài lễ đều là những giá trị văn hóa quý báu cần được gìn giữ và lan tỏa. Bảo tồn Lẩu Then vì thế không chỉ là trách nhiệm của cộng đồng người Tày, mà còn là trách nhiệm chung trong việc gìn giữ kho tàng di sản văn hóa phi vật thể của dân tộc Việt Nam./.

Nguyễn Thị Thanh Huyền

Nguồn VHPT : https://vanhoavaphattrien.vn/bac-ninh-lau-then-trong-doi-song-tam-linh-cua-nguoi-tay-o-an-ba-xa-son-dong-a31693.html