Bài 2: Ngân hàng Gen liệt sĩ - bước ngoặt trong công tác đền ơn đáp nghĩa

một giờ trướcBài gốc

Hàng ngàn liệt sĩ được xác định danh tính nhờ công nghệ ADN

Việt Nam đã và đang thực hiện một cuộc cách mạng trong lĩnh vực giám định ADN để xác định danh tính hài cốt liệt sĩ, chuyển từ phụ thuộc công nghệ nước ngoài sang tự chủ, hiện đại hóa và tích hợp chặt chẽ với Ngân hàng Gen quốc gia. Quá trình này bắt đầu từ những hạn chế của phương pháp truyền thống như giám định ADN ty thể, chỉ áp dụng cho quan hệ mẹ - con hoặc họ hàng gần và hiệu suất thấp đối với hài cốt phân hủy nặng. Đến năm 2024 - 2026, dưới sự chỉ đạo của Thủ tướng Chính phủ, Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam (VAST) đã chủ trì Dự án ODA "Nâng cao năng lực giám định hài cốt trong chiến tranh", với tài trợ từ Chính phủ Hoa Kỳ và hỗ trợ kỹ thuật từ Ủy ban Quốc tế về người mất tích (ICMP).

Dự án tập trung vào công nghệ giải trình tự gen thế hệ mới kết hợp phân tích chỉ thị SNP (NGS-SNP), một bước tiến vượt trội so với phương pháp cũ. Công nghệ này sử dụng các chỉ thị SNP trong hệ gen nhân, với kích thước đoạn ADN ngắn, phù hợp với mẫu hài cốt phân hủy nghiêm trọng sau 40 - 80 năm chôn cất. Các nhà khoa học Việt Nam đã hoàn thiện quy trình tách chiết ADN từ hơn 100 mẫu đại diện, nâng hiệu suất thành công từ 22% lên 80%. Hệ thống giải trình tự gen hiện đại được thiết lập và phần mềm quản lý, phân tích dữ liệu SNP đã được làm chủ hoàn toàn, cho phép tính toán quan hệ huyết thống theo cả dòng cha và dòng mẹ, mở rộng tới 4 - 5 thế hệ.

Lực lượng Công an tích cực phối hợp các ban ngành, đoàn thể địa phương tổ chức thu thập mẫu ADN từ thân nhân liệt sĩ

Sự tự chủ được thể hiện qua việc Việt Nam không còn phụ thuộc hoàn toàn vào công nghệ nước ngoài. GS.TS Chu Hoàng Hà, Phó Chủ tịch VAST, nhấn mạnh rằng công nghệ NGS-SNP khắc phục "nút thắt kỹ thuật" của phương pháp ADN ty thể, cho phép giám định hiệu quả các trường hợp thiếu thông tin thực chứng hoặc không còn thân nhân gần. Đến cuối năm 2025, quy trình này đã được áp dụng thử nghiệm tại Nghĩa trang liệt sĩ Rồng Giềng với khoảng 1.000 mộ và dự kiến triển khai rộng rãi hơn.

Việc tích hợp vào Ngân hàng Gen quốc gia là bước quan trọng để đẩy nhanh quá trình đối sánh. Ngân hàng Gen, được thành lập năm 2024, lưu trữ dữ liệu ADN hài cốt và thân nhân, cho phép tự động hóa việc so sánh. Công nghệ NGS-SNP được tích hợp trực tiếp, giúp giảm thời gian phân tích từ hàng tháng xuống vài tuần và mở rộng khả năng xử lý hàng nghìn mẫu/năm. Các đơn vị như Công ty GeneStory đã đóng góp bằng cách xử lý mẫu, sử dụng ADN chíp và giải trình tự gene thế hệ mới, nâng công suất lên 500.000 mẫu/năm.

Ban Chỉ đạo quốc gia 515 đã chỉ đạo đưa công nghệ mới vào áp dụng chính thức, với mục tiêu đến năm 2030 giám định 23.000 mẫu hài cốt. Sự nâng cấp này không chỉ tiết kiệm chi phí mà còn khẳng định vị thế khoa học Việt Nam, góp phần vào mục tiêu quốc gia về chuyển đổi số và Đề án 06.

Quá trình ứng dụng công nghệ giám định ADN đã mang lại kết quả ấn tượng, từ giai đoạn thí điểm đến triển khai rộng rãi đến năm 2026. Bắt đầu từ năm 2013 với Đề án 150, công nghệ ADN được kết hợp với phương pháp thực chứng, giúp xác định danh tính hàng nghìn liệt sĩ. Đến năm 2025 - 2026, với công nghệ NGS-SNP, tỷ lệ xác định thành công đã tăng lên 93% ở một số trường hợp phức tạp. Trong đó, giai đoạn 2013 - 2020 đã giám định gần 10.000 mẫu hài cốt và hơn 3.000 mẫu thân nhân, xác định hơn 4.000 danh tính, trong đó ADN góp phần vào hơn 1.000 trường hợp. Đến giai đoạn 2021 - 2025 chương trình đã tiếp nhận 13.404 mẫu, phân tích 1.094 trường hợp, xác định 103 danh tính bằng ADN và 2.560 mộ phần bằng thực chứng. Với NGS-SNP, thử nghiệm trên 5.469 mẫu hài cốt, thu dữ liệu SNP đạt tiêu chuẩn ở gần 90%, xác định danh tính 2 liệt sĩ đầu tiên: Hoàng Văn Hòa và Trần Văn Can. Tổng cộng đến đầu năm 2026, đã xác định hơn 4.000 danh tính qua ADN, với tỷ lệ thành công tăng nhờ công nghệ mới.

Kỹ thuật viên phòng lab của GeneStory thực hiện thu nhận, giải mã, phân tích và đối sánh ADN

Hành trình giám định và Ngân hàng gen tại Việt Nam

Ngân hàng Gen (ADN) liệt sĩ thành lập ngày 23/7/2024, là dự án đặc biệt nhân văn, đánh dấu một bước ngoặt trong công tác đền ơn đáp nghĩa nhằm xoa dịu nỗi đau của hàng trăm ngàn gia đình, hàn gắn vết thương chiến tranh và quy tập các Anh hùng liệt sĩ về với đất mẹ, đồng thời thúc đẩy tiến trình chuyển đổi số quốc gia theo Đề án 06 của Chính phủ.

Ngân hàng Gen liệt sĩ nhằm thu thập, lưu trữ và đối sánh dữ liệu ADN để xác định danh tính hài cốt liệt sĩ chưa có thông tin. Dự án được Chính phủ chỉ đạo, Bộ Công an làm cơ quan chủ trì, phối hợp chặt chẽ với Bộ LĐ-TBXH (trước sáp nhập), Bộ Quốc phòng và các đơn vị công nghệ như Công ty GeneStory thực hiện. Mục tiêu cốt lõi là xây dựng cơ sở dữ liệu gen toàn diện để "trả lại tên" cho khoảng 300.000 hài cốt vô danh đã quy tập và khoảng 180.000 liệt sĩ chưa tìm thấy hài cốt, góp phần xoa dịu nỗi đau chiến tranh cho hàng triệu gia đình.

Quá trình hình thành Ngân hàng Gen liệt sĩ bắt nguồn từ chỉ đạo của Thủ tướng Chính phủ Phạm Minh Chính, nhằm triển khai Kế hoạch số 356/KH-BCA-C06 về thu nhận mẫu ADN cho thân nhân liệt sĩ chưa xác định danh tính. Dự án được phê duyệt trong khuôn khổ Đề án 150 (xác định hài cốt liệt sĩ còn thiếu thông tin) và Đề án 1237 (tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ), với sự phối hợp liên bộ để xây dựng cơ sở pháp lý và kỹ thuật. Ban Chỉ đạo quốc gia 515 (về tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ) đã tham mưu xây dựng kế hoạch tổng thể, bao gồm việc tích hợp dữ liệu vào Cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư.

Dự án chính thức ra mắt và kích hoạt vào ngày 23/7/2024 tại Hội nghị Tri ân người có công với cách mạng, do Thủ tướng Phạm Minh Chính trực tiếp bấm nút kích hoạt. Đây là sự kiện quan trọng, đánh dấu bước chuyển từ phương pháp thực chứng truyền thống sang ứng dụng khoa học công nghệ hiện đại, với sự tham gia của các phòng thí nghiệm gen từ Bộ Quốc phòng, Bộ Công an và Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam. Việc hình thành Ngân hàng Gen còn nhận được sự hỗ trợ từ các doanh nghiệp như GeneStory, đảm nhận xử lý mẫu và phân tích dữ liệu.

Quy trình hoạt động của Ngân hàng Gen được triển khai đồng bộ, bắt đầu từ việc rà soát và xác minh thông tin liệt sĩ từ cơ sở dữ liệu của Cục Người có công (Bộ LĐ-TBXH trước sáp nhập). Công an các địa phương phối hợp với đoàn thanh niên, hội cựu chiến binh và các tổ chức đoàn thể để tổ chức thu thập mẫu ADN từ thân nhân (chủ yếu là máu hoặc tóc), ưu tiên các trường hợp già yếu qua các buổi lưu động. Đến nay, đã tổ chức hơn 600 buổi thu mẫu lưu động tại 34 tỉnh/thành phố, với sự hỗ trợ của GeneStory trong việc xử lý và phân tích mẫu bằng công nghệ giải mã gen hiện đại.

Sau khi thu thập, mẫu được phân tích, chuẩn hóa và lưu trữ tại cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư (do Cục Cảnh sát Quản lý hành chính về trật tự xã hội quản lý). Quá trình đối sánh sử dụng phần mềm tự động để so sánh ADN hài cốt (từ các đội quy tập hoặc nghĩa trang) với ADN thân nhân, kết hợp phương pháp thực chứng nếu cần. Đến tháng 6/2025, Ngân hàng Gen đã tiếp nhận 696.908 thông tin liệt sĩ từ Bộ LĐ-TBXH, xác minh 336.243 thông tin liệt sĩ vô danh và 284.329 thông tin thân nhân. Các phòng xét nghiệm đã phân tích 5.493 kết quả ADN từ 17.726 mẫu hài cốt và thân nhân, với hơn 11.000 mẫu ADN thân nhân được cập nhật vào hệ thống. Người thân có thể đăng ký thu mẫu tại các điểm Công an địa phương hoặc qua các chương trình lưu động, với hỗ trợ kinh phí từ ngân sách Nhà nước và xã hội hóa.

Sau hơn một năm hoạt động (từ 7/2024 đến đầu 2026), Ngân hàng Gen đã đạt được những kết quả đáng kể. Đến tháng 7/2025, đã tiếp nhận hơn 51.000 mẫu ADN từ thân nhân tại 34 tỉnh/thành phố, đạt khoảng 5% mục tiêu quốc gia. Đã phân tích và cập nhật hơn 11.000 dữ liệu ADN thân nhân vào cơ sở dữ liệu căn cước và tiếp nhận 4.198 dữ liệu ADN hài cốt. Kết quả đối sánh đã xác định danh tính cho 16 liệt sĩ, với các trường hợp tiêu biểu như Liệt sĩ Trịnh Văn Hai và Trịnh Quang Lâm tại Thanh Hóa. Ngoài ra, tiếp nhận gần 400 mẫu hài cốt để giám định và một số địa phương như Thanh Hóa đã thu nhận 36.845 mẫu (100% thân nhân địa phương).

Dự án đặt mục tiêu đến năm 2027 (kỷ niệm 80 năm Ngày Thương binh - Liệt sĩ): Hoàn thành thu thập thông tin tất cả liệt sĩ vô danh, phân tích ADN cho thân nhân đủ điều kiện và xây dựng hệ thống dữ liệu tích hợp. Cụ thể, hoàn thành thu nhận mẫu trước 30/6/2026 và xét nghiệm trước 31/12/2026. Đến năm 2030, thu nhận 1 triệu mẫu ADN từ thân nhân, xác định danh tính hàng chục nghìn liệt sĩ và tích hợp thêm công nghệ mới để nâng cao hiệu quả. Thủ tướng Chính phủ đã chỉ đạo đẩy mạnh tiến độ, với trọng tâm phối hợp liên bộ và xã hội hóa kinh phí.

Công nghệ giám định ADN và Ngân hàng Gen liệt sĩ không chỉ đại diện cho những thành tựu khoa học đột phá mà còn là biểu tượng của hành trình tri ân thiêng liêng, mang lại bình yên cho dân tộc Việt Nam sau những mất mát chiến tranh.

TÂN PHONG - THANH THỦY

Nguồn CA TP.HCM : http://congan.com.vn/tin-chinh/bai-2-ngan-hang-gen-liet-si-buoc-ngoat-trong-cong-tac-den-on-dap-nghia_188488.html