Bài 2: Những 'vết nứt' âm thầm

19 giờ trướcBài gốc

Mỗi năm, vùng cao nguyên đá đón trên 3 triệu lượt khách du lịch, kéo theo lượng lớn rác thải sinh hoạt, nước thải và khí thải từ phương tiện giao thông. Riêng trong cao điểm cuối năm 2025, khu vực này đã thu hút hơn 2 triệu lượt khách, tập trung chủ yếu vào một số điểm du lịch nổi tiếng.

Riêng trong cao điểm cuối năm 2025, khu vực này đã thu hút hơn 2 triệu lượt khách, tập trung chủ yếu vào một số điểm du lịch nổi tiếng. Khách du lịch đông gây áp lực nặng nề lên thiên nhiên, từ xe cộ, rác thải đến tiếng ồn.

Các điểm du lịch thường xuyên xảy ra tình trạng tắc đường do lượng khách đổ về lớn.

Những ngày này, trên cung đường vùng Cao nguyên đá không khó để bắt gặp cảnh tắc đường kéo dài, dòng xe nối đuôi nhau vào các khu, điểm du lịch. Những điểm check-in nổi tiếng như: dốc Thẩm mã, cổng trời Quản Bạ, cột cờ quốc gia Lũng Cú... thường xuyên trong tình trạng đông nghẹt người, đặc biệt vào cuối tuần và dịp lễ.

Anh Thò Mí Thò, người dân thôn Sán Trồ, xã Lũng Cú cho biết: Vài năm trở lại đây khách đến đông tại các điểm du lịch, xe cộ chạy suốt ngày, rác thải xả ra nhiều hơn hẳn. Cấp ủy, chính quyền địa phương có chỉ đạo để thùng rác tại các điểm này nhưng nhiều du khách cũng chưa có ý thức bỏ rác đúng nơi quy định.

Tắc đường kéo dài tại khu vực dốc thẩm mã.

Không chỉ người dân địa phương, nhiều hướng dẫn viên du lịch cũng bày tỏ lo ngại trước tình trạng quá tải. Chị Mò Thanh Tâm, hướng dẫn viên có hơn 7 năm gắn bó với Cao nguyên đá chia sẻ: Khách đến đây vì thiên nhiên và bản sắc, nhưng khi điểm đến quá đông, mọi thứ bị xáo trộn. Có những tour tôi phải chủ động điều chỉnh lộ trình liên tục vì tắc đường, bãi đỗ xe quá tải hay điểm check-in không còn chỗ đứng.

Lượng lớn rác thải xả ra gây ô nhiễm tại các điểm du lịch.

Không chỉ người dân địa phương, nhiều hướng dẫn viên du lịch cũng bày tỏ lo ngại trước tình trạng quá tải. Chị Mò Thanh Tâm, hướng dẫn viên có hơn 7 năm gắn bó với Cao nguyên đá chia sẻ: Khách đến đây vì thiên nhiên và bản sắc, nhưng khi điểm đến quá đông, mọi thứ bị xáo trộn. Có những tour tôi phải chủ động điều chỉnh lộ trình liên tục vì tắc đường, bãi đỗ qua tải xe hay điểm check-in không còn chỗ đứng.

Điểm check - in dốc Thẩm mã thường xuyên đông đúc.

Thực tế hiện nay, một số cơ sở lưu trú, homestay, điểm tham quan vẫn chưa đầu tư đúng mức cho hệ thống thu gom, xử lý rác thải và nước thải. Rác sinh hoạt bị bỏ lẫn trong cảnh quan tự nhiên, nước thải xả thẳng ra môi trường, tạo áp lực lên đất, nước và hệ sinh thái bản địa.

Lượng rác thải phát sinh trong mùa cao điểm du lịch có thời điểm tăng gấp 2–3 lần so với ngày thường, trong khi năng lực thu gom, xử lý chưa được nâng tương ứng. Áp lực môi trường không chỉ đến từ số lượng khách, mà còn từ cách tổ chức hoạt động du lịch. Nếu không kiểm soát tốt sức chứa, không gian tự nhiên sẽ bị suy giảm nhanh chóng.

Cùng với lượng khách tăng cao, nhiều homestay được xây dựng dù chưa được quy hoạch.

Song song với sự quá tải về rác thải, việc bê tông hóa tại các điểm du lịch đã tạo nên những khoảng trống quy hoạch. Tại một số địa phương, tình trạng xây dựng cơ sở lưu trú, homestay, dịch vụ du lịch mang tính tự phát, thiếu quy hoạch đã dẫn đến bê tông hóa không gian nông thôn, phá vỡ kiến trúc truyền thống vốn gắn liền với đá, địa hình và cảnh quan tự nhiên.

Những tác động từ du lịch không bền vững thường khó nhận ra ngay, nhưng hậu quả để lại rất lâu dài.Đáng lo ngại hơn, không ít điểm check-in “triệu view” trên mạng xã hội chỉ tồn tại vài tháng, nhưng hệ lụy để lại cho cảnh quan và địa chất phải mất rất nhiều năm mới có thể phục hồi. Nhiều khung bê tông, sắt thép được dựng lên tại các điểm checkin với đủ loại hình thù.

Các công trình bê tông hóa làm phá vỡ cảnh quan tự nhiên vùng đá.

Việc san gạt, khoan cắt đá, mở lối đi trái phép đã làm thay đổi cấu trúc tự nhiên, gia tăng nguy cơ sạt lở và suy thoái môi trường. Nhiều cơ sở lưu trú, homestay được xây dựng nhanh để đón khách, nhưng thiếu quy hoạch tổng thể. Điều này dẫn đến bê tông hóa, phá vỡ cảnh quan và kiến trúc truyền thống.

Những khung sắt thép xuất hiện ngày một nhiều với đủ hình thù tại các điểm checkin.

Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường Nguyễn Thế Phương cho biết: Phía sau sự sôi động của du lịch là những áp lực môi trường ngày càng rõ rệt. Lượng khách đến tham quan tại nhiều trong khi tài nguyên thiên nhiên và nguồn nhân lực phục vụ du lịch đều có giới hạn.

Khi thiên nhiên bị khai thác liên tục mà không có thời gian “nghỉ ngơi”, những tổn thương tích tụ dần và sẽ có những tác động tiêu cực, đó chính là những “vết nứt” âm thầm, nếu không sớm được nhìn nhận và xử lý, sẽ trở thành rào cản lớn cho mục tiêu phát triển du lịch bền vững của Cao nguyên đá.

Sự gia tăng nhanh chóng của du lịch không chỉ tạo áp lực hữu hình lên hạ tầng và môi trường, mà còn âm thầm đặt hệ sinh thái tự nhiên và hệ sinh thái văn hóa của Cao nguyên đá Đồng Văn trước phép thử lớn làn sóng du lịch đại trà. Bởi nơi đây là hệ sinh thái đặc thù, hình thành trên nền địa chất đá vôi cổ, với lớp đất canh tác mỏng, khả năng giữ nước kém, chu trình phục hồi tự nhiên diễn ra chậm. Chính vì vậy, bất kỳ sự can thiệp thiếu kiểm soát nào cũng có thể để lại những hệ lụy kéo dài.

Tại các đợt tái đánh giá Công viên địa chất toàn cầu Cao nguyên đá Đồng Văn, các chuyên gia UNESCO nhiều lần lưu ý đến tính mong manh, khả năng phục hồi rất hạn chế của hệ sinh thái đá vôi.

Ông Jean Simon Pagès, chuyên gia UNESCO cho rằng nước sạch tại các khu vực vùng Cao nguyên đá không đồng đều, trong khi nhu cầu sử dụng nước cho du lịch ngày càng gia tăng. Đồng thời, sức chịu tải của từng khu vực, chất thải, nước thải cũng cần có đánh giá đầy đủ hơn. Đây được xem là cơ sở quan trọng để xây dựng kế hoạch phát triển du lịch lâu dài, tránh tạo thêm áp lực lên môi trường vốn có khả năng phục hồi rất chậm của vùng đá.

Cung đường đi bộ chinh phục Vách đá trắng.

Ở một góc độ khác, cùng với phát triển du lịch đang đặt văn hóa bản địa trước những biến đổi. Tại nhiều điểm đến trên Cao nguyên đá, trang phục truyền thống của đồng bào không còn chỉ gắn với sinh hoạt đời sống hay nghi lễ, mà dần trở thành “đạo cụ” phục vụ chụp ảnh, trình diễn theo nhu cầu của du khách.

Một số lễ hội, phong tục vốn mang ý nghĩa tâm linh, cộng đồng nay được rút gọn, sắp đặt lại theo khung giờ tham quan, khiến không gian văn hóa bị tách khỏi mạch sống tự nhiên vốn có.

Lễ cúng tổ tiên của người Lô Lô, xã Lũng Cú (ảnh trên) và Hoạt động truyền dạy văn hóa truyền thống dân tộc Mông trong trường học (ảnh dưới).

Ông Giàng Chúa Páo, người có uy tín thôn Đầu Cầu 1, xã Cán Tỷ tâm tư: Trước đây trang phục, lễ hội, phong tục là một phần tự nhiên trong đời sống hằng ngày của bà con dân tộc Mông, nhưng nay có nơi đã dần trở thành sản phẩm phục vụ khách tham quan.

Người dân rất mừng vì du lịch giúp bà con có thêm thu nhập, đời sống khá hơn, nhưng cũng lo khi con cháu quen mặc trang phục dân tộc để chụp ảnh, biểu diễn cho khách, mà ít hiểu hết ý nghĩa của hoa văn, tập tục cha ông để lại. Nếu không giữ gìn cẩn thận, mai này văn hóa của người Mông sẽ mai một theo thời gian.

Người Lô Lô trên Cao nguyên đá làm du lịch.

Trong 15 năm thuộc mạng lưới Công viên địa chất toàn cầu UNESO, miền đá thật sự thức giấc cùng du lịch. Tuy nhiên, khi văn hóa bị tách khỏi không gian sống tự nhiên, bị giản lược, sắp đặt theo nhu cầu tham quan, nguy cơ “biểu diễn hóa” là khó tránh khỏi. Khi đó, văn hóa không còn là dòng chảy sống động trong cộng đồng, mà dần trở thành sản phẩm phục vụ thị hiếu, dễ bị biến dạng theo thời gian.

Cao nguyên đá Đồng Văn là không gian lưu giữ nhiều giá trị văn hóa truyền thống đặc sắc của đồng bào các dân tộc vùng cao. Trong ảnh: Hai du khách người nước ngoài trải nghiệm trang phục truyền thống của phụ nữ dân tộc Mông.

Tại các khu, điểm du lịch, hình ảnh trẻ em vùng cao lớn lên giữa dòng khách du lịch đông đúc ngày càng phổ biến. Các em sớm tiếp xúc với hoạt động mua bán, chụp ảnh, tham gia phục vụ du lịch một cách tự phát, trong khi cơ hội học tập, vui chơi đúng nghĩa còn nhiều hạn chế.

Không ít người dân địa phương cũng trở thành “nhân vật chụp ảnh” quen thuộc trong mắt du khách, được ghi lại qua ống kính nhưng ít khi được nhìn nhận như những chủ thể văn hóa thực sự trong vùng lõi di sản.

Trẻ em tham gia vào các hoạt động phục vụ du lịch.

Có thể thấy, những áp lực mà Công viên địa chất toàn cầu cao nguyên đá Đồng Văn đang đối mặt không phải là câu chuyện riêng lẻ. Nhiều địa phương du lịch trong khu vực như Sa Pa, Mộc Châu... từng trải qua giai đoạn tăng trưởng nóng, khi lượng khách tăng nhanh hơn khả năng quản lý và sức chịu tải của môi trường, văn hóa bản địa.

So với các địa phương, Cao nguyên đá Đồng Văn có lợi thế là bước vào chu kỳ phát triển du lịch muộn hơn, khi bài học về bảo tồn môi trường và văn hóa đã trở nên rõ ràng. Tuy nhiên, chính đặc thù của hệ sinh thái đá vôi mong manh và không gian văn hóa các dân tộc đặc sắc cũng khiến Cao nguyên đá dễ tổn thương hơn nếu đi theo lối mòn phát triển số lượng.

Sự so sánh này cho thấy, bài toán đặt ra không chỉ là phát triển du lịch, mà là lựa chọn mô hình phát triển phù hợp, để Cao nguyên đá giữ được những giá trị cốt lõi làm nên sức hút lâu dài của vùng di sản.