Cảnh báo về nạn xâm phạm sở hữu trí tuệ: Bài cuối: Những vụ lạm dụng MCN từ MediAmuv đến BH Media

2 giờ trướcBài gốc

Các vụ việc điển hình

Giữa năm 2021, khi Bộ Tư pháp Hoa Kỳ công bố cáo trạng đối với hai đối tượng điều hành MediaMuv LLC, cộng đồng âm nhạc Latin chấn động. Cùng thời điểm đó, tại Việt Nam, nhạc sĩ Giáng Son đang viết đơn khiếu nại: ca khúc "Giấc mơ trưa" do bà sáng tác và tự đăng tải bỗng nhiên bị gắn cờ "vi phạm bản quyền" bởi một công ty mà bà chưa từng ký hợp đồng: BH Media.

Hai quốc gia, hai hệ thống pháp luật, nhưng cùng một bản chất, đó là người sáng tạo ra tác phẩm lại trở thành bị tố cáo là vi phạm bản quyền trên chính tác phẩm của mình. Năm vụ lạm dụng MCN đình đám dưới đây là minh họa cho bức tranh "cướp công nghệ cao" này.

Ảnh minh họa

MediaMuv chiếm đoạt 23 triệu USD tiền bản quyền từ 50.000 bài hát không thuộc quyền sở hữu. Chiêu thức của MediaMuv rất táo tợn, họ tìm âm nhạc Latin chưa được ai kiếm tiền trên YouTube rồi nhận là của mình. Webster Batista Fernandez và Jose Teran không tham gia trực tiếp vào hệ thống Content ID mà hoạt động qua một công ty trung gian đã được YouTube cấp phép MCN. Sau vài năm, kẻ cướp cũng sa lưới pháp luật. Jose Teran bị tuyên 70 tháng tù, buộc hoàn trả hơn 3,3 triệu USD, đây là một trong những bản án gian lận bản quyền âm nhạc lớn nhất ở Mỹ.

Nếu MediaMuv dừng lại ở trục lợi tài chính, Christopher Brady còn đẩy sự lạm dụng lên mức cao hơn. Theo cáo trạng của YouTube, Brady không chỉ gửi hàng chục thông báo giả và tống tiền nhà sáng tạo muốn lấy lại kênh, mà còn lợi dụng thông tin cá nhân để gọi điện giả mạo báo cáo khẩn cấp, khiến cảnh sát vũ trang ập vào nhà nạn nhân lúc đêm khuya. YouTube đứng ra kiện thay cho người dùng và Brady dàn xếp, xin lỗi công khai rồi nộp phạt 25.000USD

Mới đây nhất, hôm 16/5/2026, Cục Cảnh sát điều tra tội phạm về tham nhũng, kinh tế, buôn lậu (C03 - Bộ Công an) đồng loạt khởi tố 5 vụ án hình sự, 7 bị can theo Điều 225 Bộ luật Hình sự. Trung tâm vụ án này là ông Nguyễn Hải Bình, Tổng Giám đốc BH Media, người đang kiêm chức Phó Chủ tịch Hiệp hội Sáng tạo và Bản quyền tác giả Việt Nam.

BH Media được Hồ Gươm Audio ủy quyền quản lý một số bản ghi, nhưng đã vượt phạm vi ủy quyền, xác lập Content ID lên 865 tác phẩm của hội viên Hội Nhạc sĩ mà không có căn cứ pháp lý. Đỉnh điểm là bản ghi "Tiến quân ca" bị BH Media tuyên bố sở hữu, khiến các kênh truyền hình phải tắt tiếng phần lễ chào cờ khi phát trực tiếp. Đây là lần đầu tiên Cơ quan điều tra cấp Bộ áp dụng biện pháp hình sự thay vì xử phạt hành chính như trước với các doanh nghiệp giải trí quy mô lớn tại Việt Nam.

Việc YouTube giới hạn quyền sử dụng Content ID trong một nhóm tương đối nhỏ MCN là nguy cơ thiệt hại tiềm ẩn. Một tệp tham chiếu không chính xác hoặc bị lạm dụng có thể dẫn đến hàng nghìn "khiếu nại bản quyền" (claim) sai. Trong Content ID, tác động bị nhân lên do tính chất tự động; một tệp tham chiếu sai có thể ảnh hưởng đến hàng trăm hoặc thậm chí hàng nghìn video trên toàn nền tảng.

Trong nửa đầu năm 2023, chỉ 0,4% các khiếu nại Content ID được phản đối, với khoảng 976,2 triệu khiếu nại không bị tranh chấp. Điều này có nghĩa là hàng triệu hành động bản quyền hàng ngày được xử lý mà không có sự xem xét của con người. Đây chính là điểm yếu mà các MCN vi phạm khai thác khi claim được tạo ra tự động, người bị claim phải chủ động kháng cáo, trong khi phần đông không biết quy trình này.

Smartphone với logo YouTube. Ảnh: Bảo Lâm

Youtube đã làm gì?

Đứng trước hàng loạt vụ bê bối, YouTube không thụ động mà đã thực hiện một số sử đổi đáng kể. Thay đổi có ý nghĩa nhất là Báo cáo minh bạch bản quyền định kỳ từ năm 2021. Đây là lần đầu tiên các con số về Content ID được công bố. Cũng theo số liệu từ các báo cáo, trong năm 2024, YouTube xử lý hơn 2,2 tỷ khiếu nại bản quyền, hơn 99% hoàn toàn tự động không có con người kiểm tra. Tổng số tiền trả cho chủ sở hữu bản quyền qua Content ID đã vượt 12 tỷ USD tính đến tháng 12/2024, riêng năm 2024 là 3 tỷ USD.

Về quy trình kháng cáo khi bị "đánh gậy bản quyền" sai, YouTube rút ngắn thời gian phản hồi trong trường hợp khẩn cấp xuống còn 7 ngày, so với trước đó là 30 ngày. Đồng thời, MCN từ chối kháng cáo giờ phải chọn một trong hai: hủy bỏ yêu cầu bản quyền hoặc gửi thông báo chính thức xác nhận bản quyền và chịu trách nhiệm pháp lý từ thông báo đó. Trước kia, họ có thể từ chối kháng cáo vô thời hạn mà không chịu bất kỳ hậu quả nào.

Đối với nhà sáng tạo nhỏ, YouTube mở rộng công cụ Copyright Match Tool đến gần 3 triệu kênh, một bước tiến so với trước đây khi toàn bộ chức năng phát hiện tự động chỉ thuộc về các doanh nghiệp MCN lớn. YouTube cũng nâng cấp Content ID với AI phát hiện "khiếu nại bản quyền" gian lận từ tháng 7/2025.

Các nền tảng như YouTube, Facebook, TikTok đặt máy chủ ở nước ngoài là rào cản hiện nay trong việc xử lý tội phạm bản quyền

"Claim" sai vẫn chưa bị phạt

Điểm phân biệt một MCN hoạt động đúng luật với một MCN vi phạm nằm ở chuỗi ủy quyền hợp pháp (chain of title). Một MCN hợp pháp chỉ xác lập Content ID lên những tác phẩm mà họ có giấy tờ rõ ràng chứng minh quyền được làm vậy như hợp đồng ủy quyền từ đúng chủ sở hữu, đúng phạm vi, còn hiệu lực. Một MCN vi phạm thì xác lập Content ID dựa trên: hợp đồng ủy quyền quá phạm vi (như BH Media), tài liệu giả mạo (như MediaMuv tại Mỹ), hoặc hoàn toàn không có cơ sở pháp lý.

YouTube không áp dụng phạt đối với MCN gửi khiếu nại bản quyền sai có chủ đích. Khi một MCN gửi claim sai và sau đó im lặng để tranh chấp hết thời hạn, họ không bị phạt, không bị kiểm tra kỹ hơn. Trong khi đó, doanh thu từ những ngày chờ đợi vẫn chảy về túi họ.

Một vấn đề tồn tại khác là tính bất cân xứng giữa MCN lớn và nhà sáng tạo nội dung nhỏ. Nhà sáng tạo nhỏ và nhạc sĩ độc lập như những nạn nhân của BH Media ở Việt Nam vẫn phải đối mặt với cùng bất cân xứng đó, rất khó khiếu nại khi bị "nhận vơ” bản quyền. Do không có cơ sở dữ liệu công khai nào để nhạc sĩ tra cứu tác phẩm của mình đang được ai quản lý Content ID, theo căn cứ pháp lý nào. Đây là lỗ hổng căn bản khiến BH Media có thể hoạt động trong nhiều năm trước khi bị phát hiện.

Năm 2024, YouTube thu về hơn 36 tỷ USD doanh thu quảng cáo. Trong đó, 3 tỷ USD được trả cho các chủ sở hữu bản quyền thông qua Content ID, chiếm 8,3% tổng doanh thu. Nghịch lý ở chỗ là hơn 90% các "khiếu nại bản quyền" trong năm 2024 được MCN chọn "kiếm tiền" thay vì "chặn", nghĩa là ngay cả khi có vi phạm thực sự, xu hướng của ngành là thu lợi từ vi phạm đó thay vì loại bỏ nó. Điều này tốt cho doanh thu của cả hai phía, nhưng lại loại bỏ động cơ để làm sạch hệ thống.

Điểm mấu chốt mà cả YouTube lẫn các nhà quản lý pháp lý đều cần nhìn nhận: trong nền kinh tế nội dung số, quyền tác giả không thể được bảo vệ bằng đạo đức nghề nghiệp đơn thuần. Nó cần một cơ sở hạ tầng pháp lý minh bạch trong chuỗi ủy quyền, hậu quả thực sự cho bên lạm dụng và công cụ bình đẳng cho cả nhà sáng tạo lớn lẫn nhỏ. Cho đến khi điều đó trở thành thực tế, mỗi thuật toán quét tự động vẫn là một con dao hai lưỡi: bảo vệ người nắm quyền nhiều hơn và gây thiệt hại cho người sáng tạo đơn độc không có nguồn lực pháp lý.

Theo các chuyên gia, về bản chất, Content ID và MCN được tạo ra để bảo vệ bản quyền và giúp hệ sinh thái nội dung vận hành chuyên nghiệp. Tuy nhiên, khi quyền quản lý nội dung, doanh thu tập trung vào một số đơn vị lớn, ranh giới giữa bảo vệ và lạm dụng công cụ trở nên mong manh, đặt ra vấn đề quản lý của cơ quan chức năng trong bối cảnh kinh tế sáng tạo phát triển mạnh.

THÙY LINH - VĂN TOÀN

Nguồn CA TP.HCM : http://congan.com.vn/vu-an/phong-su/bai-cuoi-nhung-vu-lam-dung-mcn-tu-mediamuv-den-bh-media_193233.html