Cơ quan bí ẩn nhất của cơ thể từng bị xem là vô dụng

2 giờ trướcBài gốc

Trong nhiều thập kỷ, tuyến ức, cơ quan nhỏ nằm phía sau xương ức, gần như bị giới y học lãng quên. Sau tuổi dậy thì, nó co lại và dần được thay thế bằng mô mỡ, khiến nhiều người cho rằng cơ quan này không còn nhiều giá trị ở người trưởng thành.

Cơ quan teo nhỏ đáng kinh ngạc

Người Hy Lạp cổ đại từng cho rằng khối mô nhỏ này có thể là nơi trú ngụ của linh hồn. Đầu những năm 1960, một nhà khoa học đoạt giải Nobel lại bác bỏ nó như chỉ là "nghĩa địa của tế bào", một "tai nạn tiến hóa không có nhiều ý nghĩa".

Ngày nay, các nhà khoa học biết rằng tuyến ức đóng vai trò thiết yếu trong việc hình thành hệ miễn dịch hoạt động bình thường ở trẻ nhỏ, nhưng sau đó bắt đầu teo nhỏ nhanh chóng và dần trở nên lỗi thời khi bước vào tuổi dậy thì.

Hiện nay, hàng loạt nghiên cứu mới định hình lại vai trò của tuyến ức, từ thứ yếu trở thành yếu tố trung tâm trong việc duy trì hệ miễn dịch khỏe mạnh, làm chậm quá trình lão hóa. Thậm chí, các nghiên cứu nhận mạnh vai trò quan trọng trong việc ngăn ngừa ung thư, bệnh tự miễn dịch và nguy cơ ung thư, cũng như góp phần tuổi thọ của con người.

"Trước đây người ta hoàn toàn cho rằng tuyến ức sẽ trở nên vô dụng", Hugo Aerts, Giám đốc Chương trình Trí tuệ Nhân tạo trong Y học tại Bệnh viện Mass General Brigham, cho biết.

Trong các nghiên cứu được công bố trên tạp chí Nature, Aerts và các đồng nghiệp đã phát hiện những người có tuyến ức khỏe mạnh hơn ít có khả năng mắc ung thư phổi hoặc tử vong do bệnh tim mạch - hoặc bất kỳ nguyên nhân nào khác. Họ cũng đáp ứng tốt hơn với các phương pháp điều trị miễn dịch ung thư.

Tuy vậy, nhiều câu hỏi quan trọng vẫn còn bỏ ngỏ: Liệu tuyến ức có thực sự là yếu tố trực tiếp giúp cải thiện sức khỏe hay chỉ đơn giản phản ánh tình trạng sức khỏe tổng thể tốt hơn? Vì sao tốc độ suy giảm của tuyến ức khác nhau ở mỗi người và liệu có thể làm chậm hay ngăn chặn quá trình này không? Và quan trọng, tại sao phải mất quá lâu giới khoa học mới xem xét lại vai trò của tuyến ức?

Nghiên cứu mang tính bước ngoặt tình cờ

Nghiên cứu đưa tuyến ức trở lại tâm điểm chú ý bắt đầu hoàn toàn do tình cờ.

Kameron Kooshesh, sinh viên y khoa làm việc trong phòng thí nghiệm của Giáo sư David Scadden tại Bệnh viện Đa khoa Massachusetts và Viện Tế bào gốc Harvard, ban đầu muốn tìm hiểu vai trò của tuyến ức ở một nhóm bệnh nhân khá hẹp - những người trưởng thành được ghép tủy xương. Khi các bệnh nhân này tái tạo hệ miễn dịch, giới nghiên cứu biết rằng tuyến ức có vai trò tương tự ở thời thơ ấu.

Sau đó, đại dịch Covid-19 khiến mọi thứ đình trệ. Nhóm nghiên cứu chuyển sang một thí nghiệm có thể thực hiện từ xa và mở rộng câu hỏi nghiên cứu: Hồ sơ y tế của những người trưởng thành từng phẫu thuật cắt bỏ tuyến ức cho thấy điều gì về sức khỏe tổng thể của họ?

Kết quả khiến cả nhóm sửng sốt. Trong vòng 5 năm sau khi cắt bỏ tuyến ức, những người này có nguy cơ tử vong do mọi nguyên nhân cao gấp hơn hai lần so với nhóm người tương tự từng phẫu thuật tim hoặc lồng ngực nhưng vẫn còn tuyến ức. Những người không còn tuyến ức cũng có nguy cơ mắc ung thư cao gấp đôi. Khi giới nghiên cứu chỉ phân tích những người trước đó không có vấn đề liên quan miễn dịch, nhóm mất tuyến ức cũng dễ mắc bệnh tự miễn hơn.

"Thành thật mà nói, ban đầu tôi chỉ nghĩ đây là cách giúp sinh viên của mình tiếp tục có việc làm trong thời kỳ Covid và không nghĩ nghiên cứu sẽ cho ra điều gì đặc biệt", Giáo sư Scadden nói. "Tất cả chúng tôi đều thực sự kinh ngạc. Điều này có tác động rất lớn, không chỉ với những điều chúng tôi lo ngại mà còn với tỷ lệ tử vong do mọi nguyên nhân".

Kết quả nghiên cứu đã được công bố năm 2023 trên tạp chí New England Journal of Medicine, kèm theo một bài bình luận gọi đây là "nghiên cứu tiên phong".

Bác sĩ David Scadden cùng đồng nghiệp tại phòng thí nghiệm của họ tại Bệnh viện Đa khoa Massachusetts và Viện Tế bào gốc Harvard. Ảnh: Kris Snibbe/Harvard Staff Photographer.

Một bộ phận cơ thể của thời thơ ấu

Trong lịch sử giải phẫu học, tuyến ức từng là bộ phận gần như chưa được khám phá trong phần lớn lịch sử y học. Các bác sĩ thường mô tả đây là cơ quan lớn cuối cùng được phát hiện chức năng. Tuyến ức có thể bị cắt bỏ bằng thủ thuật gọi là "thymectomy" vì nhiều lý do, bao gồm tạo điều kiện tiếp cận tim dễ hơn khi phẫu thuật. Và theo hiểu biết trước đây, những bệnh nhân này dường như vẫn sống bình thường.

Mãi đến những năm 1960, các nhà nghiên cứu mới bắt đầu ghép nối được vai trò quan trọng của tuyến ức trong thời thơ ấu. Nó huấn luyện các tế bào miễn dịch gọi là tế bào T (chữ "T" là viết tắt của tuyến ức), giúp chúng biết cách chống lại virus và các tác nhân gây bệnh khác, đồng thời tránh tấn công nhầm mô khỏe mạnh của cơ thể. Trẻ em sinh ra không có tuyến ức sẽ bị suy giảm miễn dịch nghiêm trọng và tử vong nếu không được cấy ghép.

"Tế bào T được sinh ra từ tủy xương rồi di chuyển đến cơ quan này. Ban đầu, chúng trải qua một giai đoạn - tôi gọi đó là trường mẫu giáo hay nhà trẻ. Các tế bào được sinh sôi và phát triển mạnh mẽ", Andri Lemarquis, bác sĩ và nhà khoa học chuyên nghiên cứu phục hồi tuyến ức tại trung tâm nghiên cứu và điều trị ung thư City of Hope, cho biết. "Sau đó, chúng bước vào thời kỳ đại học và một số sẽ bị loại bỏ. Chúng tôi không muốn bất kỳ tế bào nào quay sang tấn công chính cơ thể mình".

Tuyến ức là lý do quan trọng giúp hệ miễn dịch không hoạt động mất kiểm soát và quay sang tấn công các tế bào của chính cơ thể - hiện tượng mà các nhà miễn dịch học gọi là "khả năng tự dung nạp".

Tuy nhiên, khi con người bước vào tuổi thiếu niên, tuyến ức bắt đầu thoái hóa thành mô mỡ. Nhiều bác sĩ vì thế cho rằng đây chỉ là cơ quan thoái hóa, gần như không còn tác dụng trong phần lớn cuộc đời.

Xem xét lại và tìm cách tái tạo tuyến ức

Việc tập trung nghiên cứu vào tuyến ức giúp liên kết cơ quan này với rất nhiều kết quả sức khỏe khác nhau.

Nhóm của Aerts tiếp cận vấn đề bằng cách sử dụng trí tuệ nhân tạo (AI) để tìm kiếm các mô hình trong những cơ sở dữ liệu lớn, theo dõi lâu dài bệnh tim mạch và ung thư. Trong quá trình kiểm tra sức khỏe, hàng nghìn người đã được chụp CT, qua đó ghi lại hình ảnh tuyến ức. Nhóm nghiên cứu dùng AI xây dựng một thang điểm đánh giá sức khỏe tuyến ức rồi tìm kiếm mối liên hệ với hồ sơ sức khỏe của những người này trong nhiều năm tiếp theo.

Họ phát hiện tuyến ức khỏe mạnh là yếu tố dự báo sức khỏe tốt trên nhiều tiêu chí khác nhau. Trong một bộ dữ liệu, những người có điểm sức khỏe tuyến ức cao ít có nguy cơ tử vong do mọi nguyên nhân trong vòng 12 năm tiếp theo. Họ cũng ít mắc ung thư phổi hoặc tử vong vì bệnh tim hơn.

Điều thú vị là nhóm nghiên cứu còn phát hiện những người có tuyến ức khỏe mạnh đáp ứng tốt hơn với thuốc miễn dịch điều trị ung thư - loại thuốc kích hoạt hệ miễn dịch chống lại tế bào ung thư nhưng không hiệu quả với nhiều bệnh nhân.

Dù các nghiên cứu hiện tại chưa thể khẳng định tuyến ức là nguyên nhân trực tiếp tạo ra các kết quả sức khỏe tích cực, chúng đã mở ra nhiều hướng nghiên cứu mới cần được tiếp tục.

Với một số nhà khoa học, sự quan tâm này đáng lẽ phải xuất hiện từ lâu.

"Cuối cùng mọi người cũng nhận ra tuyến ức là một cơ quan quan trọng", Paola Bonfanti, nhà sinh học tế bào tại Viện Francis Crick và Giáo sư tại Đại học College London, cho hay. Bà đặc biệt bị cuốn hút bởi nghịch lý của tuyến ức: cơ quan này có khả năng tái tạo phi thường nhưng đồng thời lại là một trong những cơ quan lão hóa nhanh nhất.

"Nó chứa các tế bào gốc tương đương với tế bào gốc của da chúng ta, trong khi da có thể tái tạo mới sau mỗi ba tuần", Bonfanti cho biết.

Bonfanti hiện nghiên cứu tạo ra tuyến ức người trong phòng thí nghiệm. Về lâu dài, bà hi vọng có thể tạo ra tuyến ức từ cơ quan hiến tặng để giúp người ghép tạng chấp nhận cơ quan mới mà không cần dùng thuốc chống thải ghép mạnh. Những loại thuốc này giúp bảo vệ cơ quan mới khỏi bị hệ miễn dịch tấn công nhưng lại đi kèm nhiều tác dụng phụ.

Bà cũng muốn tìm hiểu liệu có cách nào làm chậm quá trình thoái hóa tự nhiên của tuyến ức hay không. Công trình này có thể mở ra nhiều ứng dụng trong điều trị bệnh tự miễn, cải thiện hiệu quả vaccine ở người lớn tuổi hoặc tăng đáp ứng của bệnh nhân với liệu pháp miễn dịch điều trị ung thư.

Mai Phương

The Washington Post

Nguồn Znews : https://znews.vn/tuyen-uc-co-quan-bi-an-nhat-cua-co-the-tung-bi-xem-la-vo-dung-post1649605.html