Công nghiệp bản sắc kích hoạt hẻm Sài Gòn thành điểm đến độc bản

3 giờ trướcBài gốc

Trong thời kỳ thành phố bước vào giai đoạn mở rộng quy mô siêu đô thị, hẻm cũng bước vào một vai trò mới: từ không gian dân sinh tự nhiên trở thành một dạng “công nghiệp bản sắc”, một tài nguyên du lịch có khả năng định vị TP.HCM trên bản đồ quốc tế bằng thứ mà không đô thị nào có thể sao chép.

Thành phố này lớn lên cùng những dòng người đến rồi ở lại, mang theo thói quen, ký ức, nghề nghiệp và cả cách họ đối xử với nhau. Và chính vì được tạo ra từ đời sống, Sài Gòn - TP.HCM hình thành một cấu trúc rất đặc thù với “hệ sinh thái hẻm”. Trong nhiều nghiên cứu đô thị, hẻm được xem như một dạng vi cấu trúc (micro-structure), nơi phản chiếu rõ nhất logic văn hóa của thành phố. Nếu đại lộ thể hiện ý chí quy hoạch, thì hẻm thể hiện kinh nghiệm sống. Nếu đường lớn là biểu tượng của phát triển, thì hẻm là biểu tượng của cư trú.

Bên trong một con hẻm nhỏ có lối đi qua một khu chợ dân sinh tại TP.HCM.

Trong hẻm, người ta không chỉ đi lại, mà còn dựng nhà, mở tiệm, luận bàn chuyện đời, gây gổ, hòa giải, yêu thương, lớn lên và gìn giữ những ký ức truyền qua nhiều thế hệ. Điều tạo nên sự độc đáo của hẻm Sài Gòn nằm ở cả chiều rộng lẫn chiều sâu: dài, sâu, nhiều lớp; đa thế hệ, đa nghề, đa văn hóa; một cấu trúc xã hội tự vận hành như một “đô thị thu nhỏ”. Hẻm không bao giờ đứng yên. Nó liên tục tự điều chỉnh, mở rộng, co lại, thích nghi theo đúng nhịp của đời sống. Cũng chính sự vận động liên tục này, khiến hẻm trở thành một cấu trúc mở, tiếp nhận cái mới mà không làm mất cái cũ.

Một di sản sống không thể dựng lại bằng bê tông

Ở các thành phố lớn, di sản thường được gắn với kiến trúc, với công trình cổ, với những câu chuyện lịch sử trăm năm, nhưng cái mà thành phố có lại là thứ nhiều đô thị cũ kỹ không còn, đó là “di sản sống”.

Di sản sống không phải là một vật thể, nó là nhịp sống, là thói quen, là cách con người ứng xử với nhau, là lối sinh hoạt được bồi đắp qua nhiều lớp di cư khác nhau và chính hẻm là “kho lưu trữ” của loại di sản này.

Trong hẻm, người ta thấy tiếng rao quen thuộc vang lên mỗi sáng - tối, thấy cách cư dân đon đả chào nhau, thấy sự bao dung tự nhiên dành cho người mới đến; thấy các nền văn hóa đan cài vào nhau không cần phân chia ranh giới. Đây là thứ di sản không thể trưng bày trong viện bảo tàng nhưng lại hiện diện mỗi ngày trong đời sống.

Người Sài Gòn tụ tập cà phê bên trong một quán nhỏ mang phong vị hoài niệm.

Hẻm khiến người ta hiểu rằng, Sài Gòn - TP.HCM không phải là một thành phố có lịch sử dài, mà là thành phố có lịch sử dày - dày vì số lượng câu chuyện tồn tại cùng nhau trong không gian nhỏ. Nếu di sản vật thể có thể bị bào mòn, thì di sản sống của hẻm lại được tái tạo liên tục, mỗi ngày, một cách tự nhiên.

Nếu du lịch hiện đại đang chuyển dịch sang hình thức “immersive travel - du lịch hòa nhập” vào đời sống địa phương thì hẻm Sài Gòn chính là nơi du khách có thể trải nghiệm điều đó rõ ràng nhất.

Đi trong hẻm, người ta nghe tiếng rao vọng từ đầu hẻm đến cuối hẻm, tiếng dao thớt lách cách của quán ăn, tiếng máy may đều đặn của tiệm sửa quần áo. Người ta ngửi thấy hương vị phở, mùi cà phê rang, mùi thịt nướng, mùi bột bánh và cả mùi nắng trên những bức tường. Tất cả hòa trộn thành một mùi duy nhất “mùi Sài Gòn”.

Bên trong hẻm là một nhịp sống vô cùng khác biệt. Ở đó, có một chút cởi mở, hỗn dung, linh hoạt, nhanh nhạy, tạo nên bản sắc riêng có của Sài Gòn - TP.HCM.

Ánh sáng trong hẻm cũng có cá tính riêng. Ánh đèn neon phản chiếu trong đêm, ánh nắng xiên qua mái che buổi chiều, ánh vàng ấm áp từ căn nhà nhỏ buổi tối, tất cả tạo ra những mảng sáng tối vừa chân thật, vừa lãng mạn theo cách rất đời thường. Ngay cả nhịp di chuyển cũng khác - chậm hơn ở chỗ hẹp, nhanh hơn khi rẽ ra đường lớn, luôn linh hoạt, luôn bất ngờ. Mỗi góc cua là một lớp chuyển cảnh, như một bộ phim đô thị được dựng trực tiếp bằng đời sống.

Ở nhiều thành phố, muốn tìm cảm giác này, người ta phải đi đến một khu phố nhỏ. Ở đây, chỉ cần rẽ vào bất kỳ hẻm nào. Chính sự phổ biến này khiến thành phố trở thành một đô thị hiếm hoi có khả năng mang đến trải nghiệm đậm đặc ngay trong khoảnh khắc bình thường nhất.

Nền văn hóa vị giác mang căn cước Sài Gòn

Ẩm thực Sài Gòn không trưởng thành trong nhà hàng sang trọng mà trong căn bếp nhỏ, quán cóc, gánh hàng rong nằm sâu trong hẻm; và chính vì vậy, ẩm thực Sài Gòn mới có được độ “sâu” mà các đô thị cùng khu vực khó sánh kịp. Những món ăn nổi tiếng nhất của Sài Gòn - từ phở, hủ tiếu, bánh mì, cơm tấm, chè… đều phát triển trong hẻm trước khi bước ra ngoài phố lớn. Hẻm là nơi món ăn giữ được hồn cốt của nó, là nơi công thức được truyền miệng qua nhiều thế hệ, là nơi từng hương vị trở thành một phần ký ức gia đình với thương hiệu “gia truyền”.

Cà phê vợt độc đáo của Sài Gòn.

Một quán phở có thể tồn tại bốn mươi năm trong cùng một hẻm, một gánh hủ tiếu gõ chỉ cần tiếng gõ làm thương hiệu, một quán cơm tấm sáng sớm có thể trở thành nơi hội tụ của cả khu phố. Những quán cà phê vợt, những tiệm bánh mì gia truyền, những hàng chè dẫn dắt ký ức tuổi thơ, tất cả đều không thể tách khỏi hẻm.

Ẩm thực hẻm tạo ra sự hấp dẫn tự nhiên cho du lịch. Bởi du khách không chỉ tìm hương vị ngon, họ tìm câu chuyện, tìm con người, tìm sự gần gũi. Và mọi yếu tố đó tồn tại đầy đủ trong hẻm.

Du khách tìm đến xe cà phê vợt để thưởng thức vị ngon của cà phê Sài Gòn.

Khi hẻm trở thành “công nghiệp bản sắc”

Trong bản đồ du lịch Đông Nam Á, mỗi đô thị đều có điểm mạnh riêng. Nhưng Sài Gòn - TP.HCM sở hữu một tài nguyên mà Bangkok, Singapore hay Hà Nội đều không có ở mức độ tương tự, với hệ sinh thái hẻm đa văn hóa, đa chức năng và sống động theo thời gian thực.

Không nơi nào có hẻm sâu đến vậy, không nơi nào có hẻm rộng về số lượng đến vậy, không nơi nào có hẻm đa văn hóa đến vậy, không nơi nào có hẻm vừa là không gian cư trú, vừa là không gian kinh doanh, vừa là không gian văn hóa sống động như Sài Gòn. Hẻm chính là sự độc đáo tuyệt đối, thứ mà mọi đô thị đều khao khát có, nhưng không thể tự tạo. Vì hẻm không phải sản phẩm quy hoạch, hẻm là sản phẩm của lịch sử, của di cư, của đời sống, của tính cách văn hóa.

Thành phố này khác biệt không phải vì có thứ to lớn hơn, mà vì có thứ sâu hơn.

Thành phố này có nét riêng vì sở hữu những chất liệu văn hóa có chiều sâu.

Để hẻm trở thành sản phẩm du lịch mang tầm quốc tế, thành phố không cần biến hẻm thành “điểm tham quan” mà chỉ cần tạo điều kiện để du khách tiếp cận đúng đời sống của hẻm: những tuyến đi bộ theo chủ đề, những tour ẩm thực truyền thống, những chương trình kể chuyện ký ức, những không gian sáng tạo nhỏ, những hoạt động văn hóa tự nhiên nhưng có định hướng…

Điều quan trọng hơn cả là giữ cho hẻm sống đúng bản chất của nó; chân thực, gần gũi và đầy năng lượng đời sống. Nếu “trang điểm” quá mức, hẻm sẽ mất đi giá trị cốt lõi - tính chân thực. Hẻm không cần trở thành phiên bản đẹp hơn; hẻm chỉ cần được kể đúng.

Văn hóa hẻm Sài Gòn cần được giữ nguyên bản, không cần tô vẽ màu mè, bởi chính nhịp sống bên trong hẻm đã vô cùng đa sắc.

Một thành phố có thể phô trương sự hiện đại, nhưng không phải thành phố nào cũng có thứ khiến người ta nhớ. Sài Gòn - TP.HCM sở hữu điều đó. Hẻm là nơi thành phố cất giấu ký ức, lưu giữ tinh thần và tạo ra tương lai của mình. Hẻm là nơi du khách nhìn thấy một đô thị thật, sống thật, hiện hữu thật.

Nếu ẩm thực là vị của Sài Gòn, thì hẻm là nhịp thở của Sài Gòn. Nếu dịch vụ là năng lượng vận hành, thì hẻm là bản sắc và nếu thành phố muốn bước lên bản đồ du lịch thế giới bằng một điều khác biệt tuyệt đối, thì hẻm chính là điều khác biệt ấy.

Không cần cao tầng, không cần hào nhoáng; chỉ cần một lối nhỏ, nhưng là lối nhỏ mà không đô thị nào trên thế giới có thể sao chép.

Công nghiệp bản sắc là quá trình nhận diện chuẩn xác những giá trị sống tạo nên căn tính nguyên bản của một đô thị; chuyển hóa những giá trị đó thành trải nghiệm, dịch vụ và mô hình kinh tế mà không làm sai lệch bản chất; đồng thời, lan tỏa chúng bằng một ngôn ngữ trung thực để hình thành một lợi thế cạnh tranh không thể sao chép.

Nói cách khác, công nghiệp bản sắc không tạo ra văn hóa mới, cũng không sản xuất sản phẩm văn hóa theo nghĩa của công nghiệp văn hóa; mà kích hoạt và làm lộ sáng các giá trị vốn có như ký ức, lối sống, tinh thần và cấu trúc xã hội địa phương; chuyển hóa chúng thành sức mạnh du lịch, sức mạnh thương hiệu và sức mạnh phát triển của đô thị.

TS Tạ Duy Linh

Nguồn Du lịch TP.HCM : https://tcdulichtphcm.vn/suy-ngam/cong-nghiep-ban-sac-kich-hoat-hem-sai-gon-thanh-diem-den-doc-ban-c8a108427.html