Công thức an ninh mới của châu Âu

17 giờ trướcBài gốc

Từ các chiến dịch đánh sập hạ tầng tội phạm mạng cho tới chiến lược an ninh nội bộ mới mang tên ProtectEU, Liên minh châu Âu (EU) đang dựng một kiến trúc an ninh dựa trên dữ liệu và điều phối cấp khối, với tham vọng để Cơ quan Cảnh sát châu Âu (Europol) “thực chiến” hơn. Nhưng khi an ninh vận hành như một hạ tầng số, câu hỏi gai góc cũng hiện ra: mở khóa chứng cứ đến đâu là đủ và ai bảo đảm quyền lực không vượt quá ranh giới của nhà nước pháp quyền?

Hệ thống nhập cảnh, xuất cảnh (EES) bổ sung sinh trắc, thay dần việc đóng dấu hộ chiếu bằng ghi nhận điện tử. Ảnh: Zurich Airport

Trong thế giới tội phạm xuyên biên giới hôm nay, “băng nhóm” không còn vận hành như một đội hình đơn giản. Nó giống dây chuyền có phân công và thuê ngoài: kẻ viết mã độc; kẻ bán “quyền xâm nhập ban đầu”; kẻ điều khiển tống tiền; kẻ cung cấp máy chủ, tên miền; kẻ rửa tiền; thậm chí có cả dịch vụ trung gian giúp “cất giấu dấu vết”.

Khi mô hình phạm tội chuyển sang kiểu công nghiệp hóa, phản ứng kiểu “đợi án xảy ra rồi truy bắt” khiến lực lượng thực thi pháp luật luôn chạy sau một nhịp, bởi kẻ phạm tội có thể thay công cụ, đổi hạ tầng, di chuyển tuyến tiền chỉ trong vài giờ. Vì thế, châu Âu đang chọn cách đánh khác: đánh vào hạ tầng, nơi mọi mắt xích buộc phải dựa vào nếu muốn tồn tại.

Operation Endgame (Chiến dịch Hồi kết) là ví dụ điển hình. Tháng 11/2025, Europol thông báo giai đoạn mới của chiến dịch đã đánh vào những công cụ và hạ tầng trung gian mà tội phạm mạng thường dùng để mở đường cho các vụ tấn công lớn: từ công cụ đánh cắp thông tin, công cụ điều khiển từ xa, tới mạng máy tính bị điều khiển.

Con số được nhắc đến, hơn một nghìn máy chủ bị đánh sập, mang ý nghĩa lớn hơn việc “phá án”: nó cho thấy châu Âu đang cố khóa ngay cửa vào của thị trường ngầm, làm cho việc tái dựng dây chuyền tội phạm trở nên tốn kém và dễ lộ hơn. Đánh vào hạ tầng cũng là cách gửi thông điệp răn đe: không chỉ người cầm đầu, mà cả “nhà cung cấp dịch vụ” của thế giới ngầm cũng là mục tiêu.

Tuy nhiên, một chiến dịch dù lớn cũng không thể thay thế một kiến trúc. Điều đáng chú ý nằm ở chỗ: châu Âu muốn biến các cú đấm kiểu “Hồi kết” thành một nhịp vận hành thường xuyên, bằng một khung chiến lược và pháp lý chung cho toàn khối.

Ngày 1/4/2025, Ủy ban châu Âu (EC) công bố chiến lược ProtectEU, nhấn mạnh nhu cầu tăng phối hợp, tăng chia sẻ thông tin và tăng công cụ để đối phó các đe dọa xuyên biên giới - từ tội phạm có tổ chức, khủng bố, tới các dạng đe dọa lai ghép giữa không gian mạng và thế giới thực.

Thông điệp rất rõ: trong một Liên minh mà biên giới nội khối mở, tội phạm luôn tận dụng “khoảng trống giữa các nước”; muốn bắt kịp, phải có cấu trúc chung và khả năng hành động chung. Vì thế, ProtectEU đặt trọng tâm vào việc nâng cấp năng lực điều phối cấp Liên minh, đặc biệt là Europol.

Nhiều năm qua, Europol chủ yếu đóng vai trò đầu mối thông tin và phân tích. Nhưng chiến lược mới phát tín hiệu rằng châu Âu muốn Europol tiến gần hơn tới vai trò “tác chiến” theo nghĩa điều phối: biến thông tin thành hành động, thúc đẩy điều tra xuyên biên giới nhanh hơn, liền mạch hơn, ít bị cản bởi khác biệt thủ tục và năng lực giữa các quốc gia.

Đặt Europol ở trung tâm cũng phản ánh một thực tế khó né: nếu tội phạm làm việc theo mạng lưới, lực lượng thực thi pháp luật cũng phải hành động theo mạng lưới - với cùng tốc độ, cùng chuẩn kỹ thuật và cùng khả năng ghép nối manh mối.

Từ khung đó, “công thức an ninh mới của châu Âu” dần lộ hình: khóa dữ liệu, khóa tiền, khóa biên giới - ba mạch sống của tội phạm hiện đại. Ba mạch này không tách rời. Dữ liệu giúp nhận diện và chứng minh hành vi; tiền là động lực và nhiên liệu; biên giới là không gian di chuyển và ẩn danh. Chỉ cần một mạch bị siết đủ mạnh, cả hệ sinh thái phạm tội sẽ khó thở. Trục thứ nhất là dữ liệu, cũng là trục nhạy cảm nhất.

Ngày 24/6/2025, EC công bố lộ trình nhằm bảo đảm lực lượng thực thi pháp luật có thể tiếp cận dữ liệu một cách hợp pháp và hiệu quả, dựa trên thực tế chứng cứ điện tử ngày càng quyết định kết quả điều tra. Lộ trình ấy chạm thẳng vào “vùng khó”: mã hóa.

Đây là nghịch lý kiểu châu Âu: mã hóa mạnh vừa là lá chắn của quyền riêng tư, kinh tế số và an ninh mạng, vừa là “bức tường” khiến điều tra tội phạm gặp giới hạn. Nếu “mở khóa” quá tay, xã hội lo ngại bị xâm phạm đời tư và doanh nghiệp lo rò rỉ bí mật. Nếu “không chạm”, cơ quan điều tra đối mặt với khoảng trống chứng cứ trong các vụ tội phạm công nghệ cao, khủng bố, lạm dụng trẻ em, tống tiền mạng…

Nói cách khác, dữ liệu vừa là tuyến phòng thủ, vừa là chiến trường. Sức ép của trục dữ liệu càng tăng khi tội phạm biến đổi “bộ gen” theo hướng công nghệ. Lừa đảo đa ngôn ngữ, giả mạo danh tính, đánh cắp dữ liệu, tống tiền, thao túng nạn nhân từ xa… ngày càng dựa vào tự động hóa và trí tuệ nhân tạo. Một kịch bản lừa đảo có thể được “nhân bản” nhanh chóng, được tối ưu hóa theo từng nhóm nạn nhân, rồi phát tán quy mô lớn với chi phí thấp.

Trong bối cảnh ấy, phản ứng sau vụ việc gần như luôn muộn. Vì vậy, châu Âu nhấn mạnh năng lực pháp y số, chuẩn hóa cách thu thập chứng cứ điện tử, rút ngắn thời gian tương trợ tư pháp, và tăng khả năng phối hợp với doanh nghiệp cung cấp dịch vụ số - điểm giao nhau giữa điều tra hình sự và quản trị dữ liệu.

Trục thứ hai là tiền - dòng máu nuôi tội phạm xuyên biên giới. Nếu dữ liệu là mạch thần kinh, thì tiền bẩn là năng lượng. EU muốn siết dòng tiền bằng một kiến trúc mới: Cơ quan chống rửa tiền và chống tài trợ khủng bố của EU (AMLA) bắt đầu vận hành từ ngày 1/7/2025, với kỳ vọng tạo một trung tâm điều phối mạnh hơn và thống nhất hơn.

Ý tưởng rất “đời”: tội phạm thường thắng nhờ chênh lệch. Chỗ này kiểm soát lỏng, chỗ kia kiểm soát chặt; chỗ này truy dòng tiền kỹ, chỗ kia coi đó là thủ tục; thế là dòng tiền tìm “vùng trũng”. Khi EU thu hẹp chênh lệch, tăng khả năng chia sẻ thông tin và phối hợp thu hồi tài sản, chi phí rửa tiền sẽ tăng lên, rủi ro bị phát hiện cũng tăng lên. Lợi nhuận bị bào mòn thì động lực phạm tội sẽ yếu đi - đó là cách “khóa tiền” tác động vào tận gốc.

Trục thứ ba là biên giới - cửa ra vào của không gian Schengen. Đây là phần dễ thấy nhất với người dân, nhưng lại mang tính cấu trúc: biên giới được “dữ liệu hóa”. Từ ngày 12/10/2025, EU bắt đầu vận hành Hệ thống nhập cảnh – xuất cảnh (EES) theo lộ trình triển khai dần, thay dần việc đóng dấu hộ chiếu bằng dữ liệu điện tử và sinh trắc học đối với nhóm đối tượng áp dụng. Mục tiêu là phát hiện ở quá hạn, hạn chế gian lận danh tính, tăng hiệu quả kiểm soát và giảm phụ thuộc vào thao tác thủ công.

Đi xa hơn, EU dự kiến triển khai Hệ thống cấp phép đi lại châu Âu (ETIAS) trong quý IV/2026 đối với nhóm du khách được miễn thị thực. Tư duy ở đây là “kiểm từ xa”: sàng lọc sớm hơn, giảm tải cửa khẩu, tăng khả năng nhận diện rủi ro. Với các đường dây tội phạm, lợi thế lớn nhất luôn là tốc độ và sự mờ nhòe; khi hành trình di chuyển bị “định danh hóa” sâu hơn, lợi thế ấy bị thu hẹp.

Khi đặt ba trục cạnh nhau sẽ thấy: đây không phải ba chính sách rời, mà là một công thức có chủ ý. Dữ liệu giúp nhận diện, điều tra, chứng minh; tiền bị siết làm tội phạm khó tái tổ chức; biên giới số làm giảm ẩn danh và khó hóa đường đi. Trên nền ấy, Europol - nếu được nâng cấp theo hướng điều phối “thực chiến” - sẽ là đòn bẩy biến phối hợp thành sức mạnh thực tế, biến thông tin thành hành động, biến những chiến dịch đánh hạ tầng thành một nhịp thường xuyên thay vì các trận đánh theo mùa.

Tuy vậy, chính ở đây cái giá chính trị và pháp lý bắt đầu hiện ra. Khi an ninh được vận hành như một hạ tầng dữ liệu, xã hội sẽ đòi hỏi ranh giới quyền lực rõ ràng hơn. Mỗi bước tăng năng lực tiếp cận dữ liệu đều kéo theo câu hỏi: ai được quyền tiếp cận dữ liệu nào, trong điều kiện nào, có giám sát tư pháp ra sao, có giới hạn mục đích và thời gian thế nào và có cơ chế sửa sai khi công nghệ tạo ra rủi ro mới hay không.

Một xã hội càng số hóa, nhu cầu an ninh càng lớn; nhưng xã hội càng số hóa, nỗi lo bị giám sát cũng càng dễ bùng lên. Châu Âu, vốn coi nhà nước pháp quyền và quyền tự do là nền tảng, sẽ phải chứng minh rằng “xây hàng rào dữ liệu” không đồng nghĩa “xây nhà nước giám sát”.

Năm 2026 vì thế có thể trở thành phép thử kép. Một mặt, EU muốn thúc đẩy các đề xuất để củng cố năng lực an ninh nội khối, hoàn thiện hạ tầng dữ liệu cho điều tra và vận hành biên giới số. Mặt khác, EU phải trả lời rành mạch hơn trước công chúng về cơ chế kiểm soát quyền lực, nhất là ở điểm giao nhau giữa điều tra hình sự và quyền riêng tư. Bởi nếu công thức an ninh mới khiến tội phạm “khó thở” hơn, nhưng lại làm niềm tin xã hội “ngộp” đi, thắng lợi trước mắt có thể biến thành bài toán dài hạn.

Đặng Hà

Nguồn CAND : https://cand.com.vn/the-gioi-24h/cong-thuc-an-ninh-moi-cua-chau-au-i793680/