Cuộc đua vệ tinh và áp lực kiểm soát rủi ro trên quỹ đạo

3 giờ trướcBài gốc

Không gian Trái đất đối mặt khủng hoảng mới

Trong kỷ nguyên công nghệ, vệ tinh nhân tạo đã trở thành hạ tầng thiết yếu, phục vụ từ định vị GPS, viễn thông đến dự báo thời tiết. Tuy nhiên, sự bùng nổ số lượng vệ tinh đang khiến quỹ đạo Trái đất, đặc biệt là quỹ đạo tầm thấp, dần trở nên chật chội.

Theo Cơ quan Vũ trụ châu Âu (ESA), đầu năm 2025 có khoảng 15.000 vệ tinh đang hoạt động và không hoạt động trên quỹ đạo. Con số này tiếp tục tăng nhanh khi các chòm sao vệ tinh được triển khai với tốc độ chưa từng có.

Hệ quả rõ rệt nhất là rác vũ trụ gia tăng. Theo Lực lượng Không gian Hoa Kỳ, hiện có khoảng 48.000 vật thể có thể theo dõi trên quỹ đạo. Nhiều mảnh vỡ nhỏ không thể kiểm soát có thể gây hư hại nghiêm trọng cho vệ tinh.

“Tương lai sẽ trở nên phức tạp hơn khi có thêm nhiều vệ tinh và các mảnh vỡ”, Thiếu tướng Chris Povak, Phó Giám đốc Văn phòng Tình báo Quốc gia Mỹ, cho biết. “Những mảnh vỡ này không chỉ đe dọa hệ thống trên quỹ đạo mà còn có thể rơi xuống Trái đất.”

Không chỉ đối mặt rủi ro vật lý, vệ tinh còn trở thành mục tiêu của các cuộc tấn công mạng ngày càng tinh vi. Trong cuộc phỏng vấn với Space.com, ông Kristjan Keskküla, chuyên gia an ninh mạng không gian tại Estonia, cảnh báo trí tuệ nhân tạo đang làm gia tăng đáng kể nguy cơ này.

“Tin tặc có thể khai thác lỗ hổng để khiến các vệ tinh va chạm với nhau và gây ra hỗn loạn”, ông nói.

Nhận định này càng được củng cố khi Clémence Poirier, nhà nghiên cứu tại Đại học ETH Zurich, cho biết các nhóm tin tặc đã sử dụng mô hình ngôn ngữ lớn để phân tích hệ thống vệ tinh, phục vụ cho các cuộc tấn công tiềm tàng.

Hệ thống vệ tinh Reflect Orbital làm dấy lên lo ngại về ô nhiễm ánh sáng và rối loạn nhịp sinh học của các loài sinh vật. Ảnh: CBC News.

Hệ quả có thể lan rộng xuống mặt đất, làm gián đoạn liên lạc, giao dịch tài chính và các dịch vụ khẩn cấp. Trong kịch bản xấu nhất, các vụ va chạm có thể kích hoạt “Hội chứng Kessler” – phản ứng dây chuyền khiến quỹ đạo trở nên không thể sử dụng.

Bên cạnh đó, các tác động môi trường cũng ngày càng được chú ý. Khí thải từ tên lửa và quá trình vệ tinh quay trở lại khí quyển có thể làm thay đổi tầng bình lưu và góp phần suy giảm tầng ozone.

Một số đề xuất mới như hệ thống vệ tinh phản chiếu ánh sáng của Reflect Orbital còn làm dấy lên lo ngại về ô nhiễm ánh sáng và rối loạn nhịp sinh học của các loài sinh vật.

“Vấn đề không chỉ nằm ở công nghệ, mà là loại và số lượng vệ tinh được đưa lên trong một không gian hữu hạn”, nhà thiên văn học Aaron Boley từ Đại học British Columbia nhận định.

Lời giải nào cho "bài toán kép"

Trước thực trạng này, cộng đồng quốc tế đang tìm kiếm các giải pháp nhằm giảm thiểu rủi ro.

Một hướng đi quan trọng là tăng cường giám sát và quản lý không gian. Hệ thống Windu do công ty công nghệ vũ trụ Saber Astronautics phát triển đã được triển khai trong Lực lượng Không gian Hoa Kỳ, giúp rút ngắn thời gian phân tích mối đe dọa từ hàng giờ xuống dưới một phút.

Bên cạnh đó, các chuyên gia đề xuất áp dụng cơ chế quản lý mang tính toàn cầu. Theo ông Aaron Boley, việc thiết lập hạn ngạch phóng vệ tinh hoặc cơ chế ký quỹ để đảm bảo xử lý an toàn khi kết thúc vòng đời có thể là giải pháp khả thi, tương tự các hiệp ước môi trường quốc tế.

Ở cấp độ kỹ thuật, việc tăng cường bảo mật hệ thống vệ tinh cũng trở nên cấp thiết. Viện Tiêu chuẩn và Công nghệ Quốc gia Hoa Kỳ (NIST) nhấn mạnh các hệ thống cần được thiết kế với khả năng phục hồi ngay cả khi bị tấn công, thay vì chỉ tập trung vào phòng thủ.

Hệ thống AI Windu do Công ty công nghệ vũ trụ Saber Astronautics phát triển giúp tăng tốc giám sát hoạt động không gian trong Lực lượng Không gian Hoa Kỳ. Ảnh: Spaceconnect

Điều này đòi hỏi sự thay đổi từ khâu thiết kế đến vận hành, trong bối cảnh các mối đe dọa ngày càng phức tạp.

Có thể thấy, sự phát triển của vệ tinh nhân tạo đang đặt ra một bài toán kép, đó là tận dụng lợi ích công nghệ trong khi kiểm soát rủi ro đi kèm.

Theo space.com, Times of India, Discover Magazine, The Guardian

Đỗ Phú

Nguồn Hà Nội Mới : https://hanoimoi.vn/cuoc-dua-ve-tinh-va-ap-luc-kiem-soat-rui-ro-tren-quy-dao-743919.html