Đào tạo giáo viên trong kỷ nguyên AI: Trang bị năng lực số, giữ vững giá trị cốt lõi

7 giờ trướcBài gốc

Sinh viên Trường Đại học Sư phạm Hà Nội 2 ứng dụng công nghệ thông tin trong thực hành giảng dạy. Ảnh: NTCC

Trước yêu cầu thích ứng nhanh, việc đào tạo đội ngũ giáo viên gắn với giữ vững các giá trị cốt lõi của nghề nghiệp trở nên cấp thiết hơn bao giờ hết.

Bên lề Hội thảo quốc gia về khoa học giáo dục “Phát triển khoa học giáo dục trong kỷ nguyên đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số: Thách thức, cơ hội và định hướng chiến lược”, PGS.TS Nguyễn Đức Sơn – Hiệu trưởng Trường Đại học Sư phạm Hà Nội – đã trao đổi về các vấn đề như tích hợp AI trong đào tạo, bảo đảm đạo đức nghề nghiệp, cũng như bài toán nhân lực và tái cấu trúc hệ thống sư phạm.

Giáo dục phải đi trước và đón đầu

- Trước yêu cầu triển khai các nghị quyết lớn về đổi mới giáo dục, đặc biệt trong bối cảnh AI phát triển nhanh, Trường Đại học Sư phạm Hà Nội đã chuẩn bị như thế nào để đào tạo giáo viên thích ứng?

- Chúng tôi nhận thức rõ, việc chuẩn bị đội ngũ giáo viên hiện nay không còn là câu chuyện riêng của ngành Giáo dục, mà gắn với yêu cầu phát triển nguồn nhân lực quốc gia trong kỷ nguyên số. Các nghị quyết của Đảng và Quốc hội đều xác định: giáo dục phải đi trước, đón đầu, và đội ngũ giáo viên là lực lượng hiện thực hóa định hướng đó.

Từ nhận thức này, Trường Đại học Sư phạm Hà Nội đã rà soát tổng thể các chương trình đào tạo. Về nguyên tắc, năng lực chuyên môn vẫn là nền tảng cốt lõi. Tuy nhiên, trong bối cảnh mới, giáo viên không chỉ truyền đạt kiến thức, mà còn phải tổ chức, dẫn dắt, hỗ trợ quá trình học tập của học sinh thông qua các công cụ hiện đại, trong đó có AI.

- Vậy các chương trình đào tạo được tích hợp AI như thế nào?

- Chúng tôi đang từng bước tích hợp các nội dung liên quan đến AI vào chương trình đào tạo. Việc này không chỉ dừng ở trang bị kiến thức hay kỹ năng sử dụng công cụ, mà hướng tới giúp sinh viên hiểu bản chất của AI, biết vận dụng trong từng khâu dạy học: từ thiết kế bài giảng, tổ chức hoạt động học tập đến kiểm tra, đánh giá.

Nhà trường đặc biệt chú trọng tổ chức thực hành, thực tập gắn với công nghệ. Sinh viên không chỉ học lý thuyết mà phải trực tiếp trải nghiệm việc sử dụng AI trong môi trường giáo dục thực tế, từ đó hình thành năng lực sử dụng công nghệ linh hoạt, có kiểm soát. Đây là quá trình chuyển đổi toàn diện, đòi hỏi thay đổi từ chương trình, phương pháp đào tạo đến cách tiếp cận của cả người dạy và người học.

PGS.TS Nguyễn Đức Sơn – Hiệu trưởng Trường Đại học Sư phạm Hà Nội. Ảnh: Website nhà trường

Không để giáo viên “chạy theo công nghệ”

- AI thay đổi rất nhanh. Làm thế nào để đào tạo giáo viên không rơi vào tình trạng “chạy theo công nghệ”, mà vẫn giữ được sự chủ động, thưa ông?

- Đây là vấn đề mang tính nguyên lý. Nếu tiếp cận theo hướng cập nhật công cụ, chúng ta sẽ luôn ở thế chạy theo. Nhưng nếu tiếp cận theo hướng phát triển năng lực, người giáo viên có thể thích ứng với bất kỳ công nghệ nào.

Theo tôi, cần chuyển trọng tâm dạy học từ “truyền đạt kiến thức” sang “phát triển chức năng tâm lý của người học”, đặc biệt là tư duy, trong đó có tư duy phản biện và năng lực tự học. Khi đó, AI không thay thế con người, mà trở thành công cụ hỗ trợ phát triển năng lực.

Chẳng hạn, thay vì yêu cầu học sinh giải một bài tập cụ thể, giáo viên có thể yêu cầu học sinh sử dụng AI để xây dựng hệ thống bài tập hoặc phân tích nhiều cách giải khác nhau. Cách tiếp cận này buộc học sinh tư duy ở mức độ cao hơn, thay vì chỉ tìm kiếm đáp án.

Vấn đề cốt lõi là xác định rõ: công nghệ chỉ là công cụ, còn mục tiêu cuối cùng của giáo dục là phát triển con người. Khi giữ vững nguyên tắc này, chúng ta sẽ không bị cuốn theo sự thay đổi của công nghệ, mà có thể chủ động khai thác phục vụ mục tiêu giáo dục. Đây cũng là hướng đi mang tính chiến lược, đòi hỏi thay đổi trong cả nghiên cứu khoa học giáo dục và thực tiễn giảng dạy.

Trong bối cảnh hiện nay, vai trò của đội ngũ giáo viên càng được khẳng định là yếu tố then chốt, quyết định chất lượng và hiệu quả đổi mới giáo dục. Dù công nghệ, đặc biệt là AI, phát triển nhanh và hỗ trợ mạnh mẽ cho dạy học, nhưng không thể thay thế vai trò của người thầy trong việc định hướng, dẫn dắt và phát triển con người một cách toàn diện.

- Nhiều ý kiến lo ngại AI có thể thay thế giáo viên trong tương lai, ông nhìn nhận vấn đề này ra sao?

- Thực tiễn cho thấy, AI có thể cung cấp tri thức nhanh, đa dạng và cá thể hóa, nhưng không thể thay thế những yếu tố mang tính nhân văn như cảm xúc, sự thấu hiểu hay năng lực giáo dục giá trị, hình thành nhân cách cho học sinh. Vì vậy, trong mọi hoàn cảnh, giáo viên vẫn là chủ thể trung tâm của hoạt động giáo dục, giữ vai trò quyết định trong việc lựa chọn, kiểm soát và khai thác công nghệ.

Để làm tốt vai trò đó, đội ngũ giáo viên cần không ngừng nâng cao năng lực, đặc biệt là năng lực số và khả năng thích ứng với công nghệ mới. Tuy nhiên, kỹ năng số không chỉ dừng ở việc sử dụng công cụ, mà quan trọng hơn là khả năng hiểu, đánh giá và vận dụng công nghệ một cách có chọn lọc, có mục đích và trách nhiệm.

Giáo viên cần được trang bị năng lực thiết kế hoạt động dạy học tích hợp công nghệ, khai thác AI để hỗ trợ cá thể hóa việc học, đồng thời kiểm soát các rủi ro như lệ thuộc công nghệ, suy giảm tư duy độc lập hay vi phạm đạo đức học thuật. Bên cạnh đó, năng lực tự học, tự bồi dưỡng là yêu cầu bắt buộc, bởi công nghệ luôn thay đổi, không có khuôn mẫu cố định lâu dài.

Quan trọng hơn, trong quá trình thích ứng với AI, giáo viên cần giữ vững bản lĩnh nghề nghiệp, không đánh mất vai trò chủ thể. Công nghệ dù hiện đại đến đâu cũng chỉ là công cụ; giá trị cốt lõi của giáo dục vẫn nằm ở con người. Khi người thầy làm chủ công nghệ, phát huy năng lực chuyên môn và phẩm chất nghề nghiệp, AI sẽ trở thành động lực thúc đẩy đổi mới, thay vì là thách thức.

Sinh viên Trường Đại học Sư phạm Hà Nội tham gia Hội thi nghiệp vụ cấp trường. Ảnh: Thiên Ân

Năng lực cốt lõi để giáo viên thích ứng với AI

- Vấn đề được quan tâm hiện nay là đạo đức AI trong giáo dục. Theo ông, làm thế nào để giáo viên không bị lệ thuộc vào công nghệ, đồng thời vẫn phát huy được tính sáng tạo?

- Đạo đức AI là vấn đề lớn và phức tạp, không chỉ trong giáo dục mà trên phạm vi toàn xã hội. Trong giáo dục, vấn đề này càng trở nên nhạy cảm, bởi liên quan trực tiếp đến sự hình thành nhân cách và năng lực của người học.

Theo tôi, giải pháp căn bản vẫn là xây dựng năng lực tự chủ cho giáo viên. Tự chủ không chỉ ở chuyên môn, mà còn trong tư duy và hành động. Giáo viên cần ý thức rõ mình là chủ thể của hoạt động dạy học, còn AI chỉ là công cụ hỗ trợ.

Trong thực tế, xu hướng lệ thuộc vào công nghệ rất dễ xảy ra. Khi có công cụ giúp giải quyết công việc nhanh hơn, con người thường có xu hướng sử dụng mà không đặt câu hỏi về bản chất. Nếu kéo dài, điều này sẽ dẫn đến suy giảm năng lực tư duy.

Do đó, trong đào tạo giáo viên, chúng tôi nhấn mạnh việc hình thành thói quen sử dụng công nghệ có kiểm soát. Sinh viên cần được hướng dẫn rõ: công việc nào có thể sử dụng AI, công việc nào bắt buộc do con người thực hiện; tiêu chí đánh giá không chỉ dựa vào kết quả mà còn ở quá trình.

Bên cạnh đó, việc xây dựng các quy tắc ứng xử trong cộng đồng học thuật cũng rất quan trọng. Trong bối cảnh hành lang pháp lý chưa hoàn thiện, những quy tắc mang tính tự nguyện, dựa trên sự đồng thuận sẽ là nền tảng để hình thành chuẩn mực sử dụng AI một cách có trách nhiệm.

- Theo ông, những năng lực cốt lõi nào giáo viên cần có để thích ứng với AI và chuyển đổi số?

- Hiện nay, khung năng lực số đã xác định một số năng lực cơ bản như: tìm kiếm thông tin, giải quyết vấn đề, sáng tạo nội dung số… Đây đều là những năng lực cần thiết. Tuy nhiên, theo tôi, quan trọng nhất vẫn là ý thức về vai trò chủ thể. Người giáo viên phải nhận thức rõ mình là trung tâm của hoạt động giáo dục, là người định hướng, kiểm soát và chịu trách nhiệm về quá trình dạy học.

Bên cạnh đó, giáo viên cần có năng lực tư duy hệ thống, khả năng phân tích, đánh giá thông tin, cũng như năng lực thiết kế hoạt động học tập phù hợp với từng đối tượng học sinh. Đây là những năng lực mà công nghệ không thể thay thế. Trong bối cảnh AI phát triển, một nguy cơ là cả người dạy và người học có thể bị “làm thay” quá nhiều. Vì vậy, việc giữ vững vai trò chủ thể không chỉ là yêu cầu chuyên môn, mà còn là yêu cầu về bản lĩnh nghề nghiệp.

Tôi cho rằng, khi giáo viên có đủ năng lực và bản lĩnh, công nghệ sẽ trở thành công cụ hỗ trợ hiệu quả. Ngược lại, nếu thiếu năng lực và bản lĩnh, chính công nghệ có thể làm suy giảm chất lượng giáo dục.

- Liên quan đến việc sáp nhập các trường cao đẳng sư phạm và bài toán thiếu giáo viên hiện nay, ông nhìn nhận như thế nào về vấn đề này?

- Việc sáp nhập các trường cao đẳng sư phạm vào đại học là chủ trương phù hợp với quy hoạch phát triển hệ thống giáo dục, góp phần tạo ra sự thống nhất trong đào tạo, tăng cường liên thông giữa các trình độ và sử dụng hiệu quả nguồn lực.

Tuy nhiên, quá trình triển khai cần được thực hiện một cách thận trọng. Trước hết, việc lựa chọn đơn vị sáp nhập phải bảo đảm tính tương đồng về chuyên môn, cũng như khả năng hỗ trợ và phát triển lẫn nhau. Mục tiêu không phải là “cộng gộp”, mà là nâng cao năng lực của cơ sở đào tạo.

Thứ hai, cần đặc biệt quan tâm đến chất lượng đội ngũ. Sự khác biệt về trình độ giữa giảng viên cao đẳng và đại học là một thách thức, vì vậy cần có lộ trình bồi dưỡng, nâng cao trình độ để bảo đảm chuẩn chất lượng chung.

Đối với bài toán thiếu giáo viên, cần được nhìn nhận một cách toàn diện. Việc tăng chỉ tiêu đào tạo là cần thiết, nhưng chưa đủ. Sự thiếu hụt còn liên quan đến phân bổ, điều kiện làm việc, thu nhập và cơ hội phát triển nghề nghiệp.

Do đó, cần có giải pháp đồng bộ từ khâu đào tạo, tuyển dụng đến sử dụng và đãi ngộ. Chỉ khi giải quyết được tổng thể các yếu tố này, chúng ta mới có thể xây dựng được đội ngũ giáo viên đủ về số lượng, mạnh về chất lượng, đáp ứng yêu cầu đổi mới giáo dục trong giai đoạn tới.

- Xin cảm ơn ông!

Có thể khẳng định, đầu tư cho đội ngũ giáo viên, cả về năng lực chuyên môn, kỹ năng số và bản lĩnh nghề nghiệp, là điều kiện tiên quyết để giáo dục Việt Nam tận dụng hiệu quả cơ hội từ AI, đồng thời phát triển bền vững trong giai đoạn mới. -PGS.TS Nguyễn Đức Sơn

Minh Phong (thực hiện)

Nguồn GD&TĐ : https://giaoducthoidai.vn/dao-tao-giao-vien-trong-ky-nguyen-ai-trang-bi-nang-luc-so-giu-vung-gia-tri-cot-loi-post775537.html