Đất học

2 giờ trướcBài gốc

Làng La Chử nổi danh là đất học thời Nguyễn. Ảnh: Ngọc Hòa

143 năm trị vì của Triều Nguyễn, huyện Hương Trà có 105 cử nhân, trong đó có 5 tiến sĩ, 13 phó bảng. Riêng làng Thanh Lương và La Chử mỗi làng có 17 cử nhân, chiếm 1/3 số người đỗ đạt của huyện. Nếu tính gia đình Đặng Huy Trứ, cả bác cháu, anh em ngụ tại Thanh Lương nhưng đăng tịch Bác Vọng Đông, làng Thanh Lương lên đến 22 người. Thanh Lương có nhà ông Nguyễn Văn Tường (tức Luận) có 5 cử nhân.

La Chử nổi lên là họ Hà Thúc và họ Lê Đình. Đầu thế kỷ XX, ông Cao Xuân Dục khi viết “Đại Nam địa dư chí ước biên” nhắc đến 4 dòng họ nổi tiếng đất Thần Kinh “Nguyễn, Đặng, Thân, Hà - thế gia tề danh”, họ Hà đây là họ Hà Thúc ở La Chử, bắt đầu từ Hà Thúc Trương, đỗ cử nhân khoa thi năm Tân Tỵ 1821, làm quan đến chức Tuần phủ Hưng Yên, sau không rõ lỗi gì bị giáng xuống Thị độc học sĩ, có 4 cháu nội và người cháu họ đều đỗ. Cháu họ Hà Thúc Hỗ đỗ giải nguyên khoa thi Mậu Thân 1848, năm Tự Đức thứ I, làm Đốc học Quảng Nam. Đáng chú ý, 3 người cháu nội là 3 anh em ruột cùng đỗ một khoa - khoa Bính Ngọ 1906, năm Thành Thái thứ 18, vang tiếng cả vùng - đó là các ông Hà Thúc Du, Hà Thúc Huyên, Hà Thúc Tuân. Người cháu nội nữa, năm 1912 mới đỗ, chưa kịp ra làm quan là ông Hà Thúc Ngoạn.

Về họ Lê Đình, cùng một nhánh có 4 cử nhân là cha con ông Lê Hoàn, người cháu họ Lê Đạm và ông Lê Đức Hinh. Ông Lê Phúc Khiêm, tức Lê Đình Soạn, đỗ năm 1864, làm Bố chánh Khánh Hòa. Con là ông Lê Hoàn đi thi nhiều lần, đến năm 1906 thi đỗ khi đã 34 tuổi, xuất phát từ nỗi bực tức người cháu (ông Lê Đạm) đỗ cử nhân năm 1900 với câu nói dân làng thường nhắc “Thằng Ng. còn đỗ huống gì tau!”. Lê Hoàn đỗ Á nguyên Đình thí năm 1907 và là một trong hai vị Hoàng giáp của đất Thừa Thiên.

La Chử còn có 2 phó bảng đều là người họ Nguyễn, Thanh Lương có 3 phó bảng. Một trong hai phó bảng của La Chử là ông Nguyễn Đĩnh, sinh 1857, vào Phú Lộc làm việc, lập ấp La Chử và đăng bộ tại đây. Năm 1884, ông trở về làng thi, khi này triều đình đưa trường thi Hương Thừa Thiên về La Chử, đỗ thứ 9/31; đến khoa thi năm 1892 đỗ phó bảng. Hiện, mộ phần của ông ở làng, nhà cửa cháu chắt ở, lo hương khói vì ông tuyệt tự.

Đôi chút băn khoăn khi gia phả họ Hà Thúc ghi nhận người khai khoa của dòng họ là ông Hà Thúc Giao, đỗ hương cống (sau gọi là cử nhân) đời Minh Mạng, làm quan đến chức Án sát, nhưng ở cuốn “Giáo dục và khoa cử Nho học Triều Nguyễn (1802 - 1919) của Huỳnh Công Bá (NXB Thuận Hóa 2018), phần tổng hợp danh sách cử nhân các trường thi trong suốt 47 khoa và phân tích số đỗ từng tỉnh thành, chúng tôi không thấy tên ông.

Dấu ấn đậm nét của đất học La Chử là khoa thi Bính Ngọ 1906, cả làng 5 người đỗ. Người đầu tiên cũng là duy nhất của họ Huỳnh đỗ trong năm này - ông Hà Xuân Hải - Tham tri Bộ Tài chính thời Bảo Đại, trí sĩ được thăng hàm Thượng Thư - trước khi đi thi đã đổi chữ lót từ “Văn” sang “Xuân”. Thấy thế, cả họ bắt chước, thành ra từ họ Hà Văn bao đời thành họ Hà Xuân như hiện giờ.

Thời gian lùi xa song tôi luôn tin tưởng chắc chắn rằng khát vọng vươn lên trong học tập, đỗ đạt cao trong thi cử vẫn nguyên vẹn trong huyết mạch không chỉ của con em La Chử mà trong mọi người Việt Nam, bởi đất nước đang trên đà phát triển, phồn vinh, ổn định hướng tới mục tiêu cao cả “Dân giàu, nước mạnh, xã hội dân chủ, công bằng, văn minh” càng cần rất nhiều nhân tài.

Hà Xuân Huỳnh

Nguồn Thừa Thiên Huế : https://huengaynay.vn/chinh-tri-xa-hoi/dat-hoc-161895.html