Dấu ấn hình tượng Ngựa trong nghệ thuật sơn mài của Nghệ nhân Nguyễn Tấn Phát

3 giờ trướcBài gốc

Trong không khí chuẩn bị đón Xuân Bính Ngọ 2026, bộ sưu tập sơn mài “Gióng” của Nghệ nhân ưu tú Nguyễn Tấn Phát xuất hiện như một điểm nhấn văn hóa đặc biệt tại làng cổ Đường Lâm. Dự án quy tụ 2.026 tác phẩm ngựa sơn mài độc bản, được sáng tác trong hành trình hơn một thập kỷ theo đuổi hình tượng linh vật gắn liền với văn hóa dân tộc.

Một trong những điểm nhấn nổi bật của bộ sưu tập là hình tượng Thánh Gióng- vị anh hùng huyền thoại trong văn hóa dân gian Việt Nam. Nghệ nhân Nguyễn Tấn Phát cho rằng, ngựa là linh vật hiếm hoi trong 12 con giáp gắn với hình ảnh một vị thánh, vì vậy toàn bộ dự án được đặt tên “Gióng” với mong muốn đưa hình ảnh con ngựa trong truyền thuyết bước ra đời sống đương đại. Qua ngôn ngữ sơn mài, hình tượng Thánh Gióng không chỉ được tái hiện mà còn được mở rộng về cách tiếp cận, tạo nên cầu nối giữa huyền thoại dân tộc và mỹ thuật hiện đại.

Lấy cảm hứng từ hình tượng Thánh Gióng – biểu tượng bất diệt của tinh thần quật cường, khát vọng vươn lên và sức mạnh cộng đồng, bộ sưu tập “Gióng” tái hiện hình ảnh ngựa, long mã và các tích văn hóa Việt dưới ngôn ngữ sơn mài đương đại

Theo Nghệ nhân ưu tú Nguyễn Tấn Phát, trong văn hóa Việt Nam, ngựa không chỉ là con vật gắn bó với đời sống lao động mà còn mang ý nghĩa biểu tượng sâu sắc. Hình tượng ngựa đại diện cho tinh thần chiến thắng, sự đoàn kết và sức mạnh cộng đồng trong hành trình vượt qua khó khăn, thử thách. Trong suốt hơn một thập kỷ theo đuổi đề tài này, nghệ nhân Nguyễn Tấn Phát không ngừng làm mới các mẫu tạo hình, biến hình tượng ngựa thành dòng chảy sáng tạo xuyên suốt sự nghiệp. Với ông, mỗi tác phẩm không chỉ là sản phẩm nghệ thuật mà còn là dấu ấn của từng giai đoạn cuộc sống, phản ánh những trải nghiệm, cảm xúc và sự trưởng thành trong hành trình làm nghề, góp phần làm phong phú thêm giá trị biểu đạt của nghệ thuật sơn mài truyền thống.

Theo nghệ nhân Nguyễn Tấn Phát, hình tượng ngựa là đề tài ông đặc biệt yêu thích, bởi trong tâm thức người Việt, ngựa không chỉ là phương tiện lao động mà còn mang ý nghĩa biểu tượng sâu sắc. Từ những thử nghiệm tạo hình ban đầu, nghệ nhân từng bước phát triển ý tưởng thành dự án nghệ thuật dài hơi. Quá trình này không chỉ là sự tích lũy kinh nghiệm nghề nghiệp mà còn phản ánh những thay đổi trong tư duy sáng tạo, giúp hình tượng ngựa ngày càng phong phú về tạo hình và cảm xúc.

Tác phẩm ngựa sơn mài được hoàn thiện qua quy trình thủ công kéo dài khoảng 30 ngày. Từng công đoạn như xử lý bề mặt, phủ sơn, mài và đánh bóng đều đòi hỏi kỹ thuật cao và sự kiên nhẫn. Nghệ nhân sử dụng nhiều lớp sơn chồng lên nhau để tạo hiệu ứng ánh sắc sâu, giúp tác phẩm vừa bền vững vừa giàu giá trị thẩm mỹ. Quy trình chế tác không chỉ thể hiện tay nghề mà còn phản ánh tinh thần tôn trọng nghề truyền thống, yếu tố làm nên giá trị của nghệ thuật sơn mài Việt Nam.

Những tác phẩm ngựa trong bộ sưu tập thể hiện đa dạng trạng thái biểu cảm, từ mạnh mẽ, dữ dội đến trầm lắng, nội tâm. Nghệ nhân cho biết mỗi tác phẩm đều gắn với một giai đoạn sáng tạo và cảm xúc riêng, phản ánh hành trình sống và làm nghề của ông. Sự khác biệt trong tạo hình giúp bộ sưu tập không chỉ phong phú về hình thức mà còn chứa đựng chiều sâu nghệ thuật. Điều này cho thấy nỗ lực không ngừng đổi mới của nghệ nhân trong việc khai thác hình tượng truyền thống bằng ngôn ngữ mỹ thuật đương đại.

Các họa tiết trang trí trên thân ngựa thể hiện sự kết hợp giữa mỹ thuật truyền thống và sáng tạo đương đại. Hoa văn gợi nhắc các tích văn hóa dân gian, biểu tượng may mắn như “mã đáo thành công”. Qua lớp sơn mài nhiều tầng, họa tiết hiện lên với chiều sâu ánh sắc, tạo nên giá trị thẩm mỹ và ý nghĩa biểu tượng cho tác phẩm.

Sự khác biệt lớn nhất của bộ sưu tập năm nay so với những năm trước nằm ở chính từng hình tượng. Mỗi con ngựa mang một dáng vẻ, một tinh thần riêng, đồng thời thể hiện sự phong phú về hình thức và cách tiếp cận. Được tích lũy qua một quá trình dài, các tác phẩm năm nay đa dạng hơn về kiểu dáng và có nhiều đổi mới trong kỹ thuật và chất liệu.

Không gian trưng bày bộ sưu tập “Gióng” tại làng cổ Đường Lâm được sắp đặt hài hòa trong kiến trúc cổ kính, tạo nên sự giao thoa giữa di sản và nghệ thuật đương đại. Du khách khi bước vào không gian này không chỉ thưởng lãm tác phẩm mà còn cảm nhận rõ hơi thở văn hóa truyền thống. Đây được xem là cách tiếp cận mới trong quảng bá di sản, khi nghệ thuật trở thành cầu nối đưa công chúng đến gần hơn với văn hóa dân tộc.

Bộ sưu tập “Gióng” không chỉ là một dự án nghệ thuật, mà còn là đề xuất văn hóa cho Năm Ngựa 2026: đưa biểu tượng Thánh Gióng từ huyền thoại bước vào đời sống, từ di sản bước vào kinh tế sáng tạo, từ làng cổ bước ra không gian đô thị và quốc tế.

Các sản phẩm không chỉ phục vụ nhu cầu trang trí mà còn góp phần quảng bá văn hóa truyền thống trong đời sống hiện đại. Sự kết hợp giữa mỹ thuật và công năng sử dụng giúp nghệ thuật sơn mài tiếp cận gần hơn với công chúng, đồng thời mở ra cơ hội phát triển ngành thủ công mỹ nghệ.

Một số tác phẩm trong bộ sưu tập được chế tác từ đá ong - vật liệu đặc trưng của kiến trúc làng cổ Đường Lâm. Chất liệu này mang vẻ đẹp mộc mạc, bền vững và gợi nhắc không gian văn hóa xứ Đoài. Khi kết hợp với kỹ thuật sơn mài, đá ong trở thành nền tảng để nghệ nhân sáng tạo nên những tác phẩm giàu tính biểu tượng. Việc sử dụng vật liệu bản địa thể hiện tư duy phát triển nghệ thuật gắn với di sản và môi trường sống truyền thống.

Ngoài đá ong, nghệ nhân còn sử dụng gỗ mít, gỗ nhãn và tre, những vật liệu quen thuộc trong đời sống và tín ngưỡng dân gian Việt Nam. Gỗ được xử lý thủ công trước khi phủ sơn mài nhiều lớp, tạo nên vẻ đẹp ấm áp, gần gũi. Sự kết hợp giữa chất liệu truyền thống và kỹ thuật chế tác tinh xảo giúp các tác phẩm vừa giữ được bản sắc văn hóa vừa mang giá trị thẩm mỹ hiện đại.

Những tác phẩm ngựa trong tư thế chuyển động gợi hình ảnh chiến mã trong huyền thoại. Nghệ nhân sử dụng đường nét tạo hình mạnh mẽ và bố cục cân đối để tái hiện tinh thần bền bỉ, khát vọng tiến lên - những giá trị quen thuộc trong văn hóa Á Đông. Tác phẩm không chỉ mang ý nghĩa nghệ thuật mà còn truyền tải thông điệp về sức mạnh cộng đồng và ý chí vượt qua thử thách.

Một số tác phẩm kết hợp hình tượng long mã - biểu tượng giao thoa giữa yếu tố linh thiêng và mỹ thuật dân gian. Trong văn hóa Á Đông, long mã gắn với trí tuệ và sức mạnh. Qua ngôn ngữ sơn mài, hình tượng này được tái hiện với phong cách hiện đại, góp phần mở rộng biên độ biểu đạt của nghệ thuật truyền thống.

Một số tác phẩm ngựa mang phong cách tạo hình mềm mại, gần gũi, hướng đến cảm xúc đời thường. Bên cạnh hình tượng chiến mã mạnh mẽ, nghệ nhân còn xây dựng hình ảnh ngựa bầu bĩnh, dễ thương nhằm mở rộng đối tượng thưởng thức. Sự đa dạng này góp phần giúp bộ sưu tập tiếp cận nhiều tầng lớp công chúng, từ người yêu mỹ thuật đến người tìm kiếm sản phẩm trang trí cho không gian sống.

Mỗi tác phẩm trong bộ sưu tập “Gióng” đều được đánh số thứ tự riêng, khẳng định tính độc bản và tượng trưng cho năm Bính Ngọ 2026. Con số 2.026 không chỉ mang ý nghĩa thời gian mà còn thể hiện quy mô và tâm huyết của dự án. Việc tạo ra hàng nghìn tác phẩm với tạo hình và họa tiết khác nhau cho thấy sự đầu tư nghiêm túc và nỗ lực sáng tạo bền bỉ của nghệ nhân.

Một điểm mới của bộ sưu tập “Gióng” là hướng phát triển các tác phẩm theo dạng nội thất nghệ thuật như bàn trà, ghế ngồi, tủ kệ. Nghệ nhân mong muốn đưa sơn mài ra khỏi không gian trưng bày để trở thành một phần của đời sống thường nhật. Sự kết hợp giữa công năng sử dụng và giá trị mỹ thuật giúp tác phẩm tiếp cận rộng rãi hơn với công chúng, đồng thời mở ra hướng phát triển kinh tế sáng tạo dựa trên di sản văn hóa.

Dự án không chỉ tôn vinh hình tượng Thánh Gióng mà còn khẳng định vai trò của nghệ thuật truyền thống trong đời sống hiện đại. Qua 2.026 tác phẩm độc bản, bộ sưu tập gửi gắm thông điệp về việc đưa di sản bước ra không gian đương đại, góp phần lan tỏa văn hóa Việt Nam trong bối cảnh hội nhập.

Hải Hà/VOV.VN

Nguồn VOV : https://vov.vn/van-hoa/dau-an-hinh-tuong-ngua-trong-nghe-thuat-son-mai-cua-nghe-nhan-nguyen-tan-phat-post1267400.vov