Dấu ấn triều Nguyễn tại Cửa Hàn: Gợi mở không gian di sản cho đô thị tương lai

2 giờ trướcBài gốc

Ngày 8.5, tại Bảo tàng Đà Nẵng, Sở VHTTDL TP. Đà Nẵng tổ chức tọa đàm khoa học “Dấu ấn xây dựng và bảo vệ đất nước của triều Nguyễn tại Cửa Hàn - Nhận diện qua các công trình phòng thủ thế kỷ XIX - Gợi mở hướng tiếp cận Dự án Công viên Văn hóa Vườn Nhật Nguyệt”.

Sự kiện quy tụ nhiều nhà nghiên cứu, chuyên gia đầu ngành trong các lĩnh vực lịch sử, khảo cổ học, di sản văn hóa và quy hoạch đô thị.

Quang cảnh tọa đàm

Tọa đàm là diễn đàn học thuật quy mô lớn nhằm làm rõ nhãn quan địa chính trị và tư duy chiến lược phòng thủ ven biển của triều Nguyễn thế kỷ XIX. Qua đó, các chuyên gia sẽ đánh giá toàn diện giá trị lịch sử, kiến trúc và khảo cổ học của mạng lưới phòng thủ Cửa Hàn - nơi từng là “yết hầu” bảo vệ kinh đô Phú Xuân. Sự kiện này đặc biệt quan trọng trong việc xác lập cơ sở khoa học để đề xuất xây dựng Công viên văn hóa Vườn Nhật Nguyệt ngay tại vị trí nguyên gốc của đài Điện Hải (1813).

Cửa Hàn - “yết hầu” chiến lược của triều Nguyễn

Phát biểu khai mạc tọa đàm, Giám đốc Sở VHTTDL TP. Đà Nẵng Trương Thị Hồng Hạnh nhấn mạnh, Cửa Hàn từ lâu đã được lịch sử xác lập như một không gian địa chính trị đặc biệt, giữ vai trò trọng yếu trong cấu trúc phòng thủ kinh thành Huế dưới triều Nguyễn.

Theo bà Hạnh, giá trị của khu vực này không chỉ dừng lại ở bình diện quân sự hay lịch sử sự kiện, mà còn mở ra một trường nghiên cứu liên ngành đặc biệt, nơi giao thoa giữa lịch sử, khảo cổ học, kiến trúc quân sự, địa lý chiến lược và ký ức văn hóa.

Tọa đàm hướng tới ba mục tiêu học thuật cốt lõi: tái nhận diện cấu trúc phòng thủ Cửa Hàn thế kỷ XIX như một chỉnh thể chiến lược; làm rõ các lớp giá trị di sản từ vật thể đến phi vật thể; đồng thời gợi mở cách tiếp cận mới trong kiến tạo không gian di sản thông qua Dự án Công viên Văn hóa Vườn Nhật Nguyệt.

Giám đốc Sở VHTTDL TP. Đà Nẵng Trương Thị Hồng Hạnh phát biểu khai mạc tọa đàm

Theo các chuyên gia, trong bối cảnh thế kỷ XIX với nhiều biến động địa chính trị và sự bành trướng của chủ nghĩa thực dân phương Tây, triều Nguyễn đã sớm nhận thức được vị trí đặc biệt của Đà Nẵng trong chiến lược bảo vệ kinh đô Huế.

Nhiều tham luận tại tọa đàm cho rằng, việc triều đình Huế xác lập hệ thống phòng thủ liên hoàn tại Cửa Hàn thể hiện nhãn quan địa chính trị sắc bén và tư duy hướng biển chủ động. Không chỉ là nơi giao thương quốc tế quan trọng, Đà Nẵng còn được xem là “yết hầu” bảo vệ kinh đô và quốc gia trước các mối đe dọa từ biển.

Các nhà nghiên cứu phân tích, từ thời Gia Long đến Tự Đức, triều Nguyễn liên tục xây dựng, bổ sung và hoàn thiện hệ thống phòng thủ quanh vịnh Đà Nẵng với hạt nhân là thành Điện Hải và thành An Hải, kết hợp cùng nhiều đồn lũy, pháo đài và chiến lũy liên hoàn.

Đặc biệt, thành Điện Hải được đánh giá là một trong những công trình quân sự tiêu biểu mang phong cách Vauban được Việt hóa. Công trình thể hiện trình độ kỹ thuật xây dựng cao với kết cấu chặt chẽ, tính đối xứng chuẩn mực và khả năng phòng thủ hiệu quả.

Các đại biểu tham dự tọa đàm

Ký ức lịch sử hun đúc bản sắc Đà Nẵng

Phát biểu tại tọa đàm, Phó Chủ tịch UBND TP. Đà Nẵng Nguyễn Thị Anh Thi cho biết, Cửa Hàn không chỉ mang ý nghĩa địa lý mà còn là biểu tượng ký ức lịch sử và văn hóa sâu sắc của người dân Đà Nẵng.

Theo bà Thi, tên gọi “Đà Nẵng” bắt nguồn từ tiếng Chăm cổ “Daknan”, nghĩa là “sông lớn”, xuất hiện trên bản đồ từ thế kỷ XVI và được chính thức ghi nhận dưới thời vua Minh Mạng năm 1835 với tên gọi Cửa Hàn.

“Có thể nói, Cửa Hàn chính là Đà Nẵng, là chất liệu nuôi dưỡng tâm hồn các thế hệ và gợi nhớ ký ức sâu xa trong lòng người dân thành phố”, bà Thi nhấn mạnh.

Phó Chủ tịch UBND TP. Đà Nẵng Nguyễn Thị Anh Thi phát biểu tại tọa đàm

Trong dòng chảy lịch sử, Cửa Hàn lưu giữ nhiều lớp ký ức quan trọng của thành phố bên sông Hàn. Đó là ký ức về một thương cảng sầm uất, nơi giao thương sớm với Trung Quốc, Nhật Bản và phương Tây; là ký ức không thể phai nhòa về những người Đà Nẵng dũng cảm đối đầu với thực dân Pháp - Tây Ban Nha giai đoạn 1858 - 1860; là những dấu mốc lịch sử trong Cách mạng Tháng Tám năm 1945 và mùa xuân đại thắng 1975.

Đó còn là ký ức về những chuyến phà qua sông Hàn trong giai đoạn khó khăn hay niềm tự hào khi các cây cầu hiện đại như cầu Sông Hàn, cầu Thuận Phước, cầu Rồng, cầu Trần Thị Lý lần lượt hình thành, mở ra diện mạo đô thị mới cho thành phố.

Các đại biểu tham dự tọa đàm

Theo lãnh đạo UBND TP. Đà Nẵng, trong suốt chiều dài lịch sử, nhiều triều đại đã để lại dấu ấn trên vùng đất này, từ văn hóa Champa đến quá trình mở cõi phương Nam thời Trần, Lê và đặc biệt là dấu ấn sâu đậm của triều Nguyễn.

Các vua đầu triều Nguyễn không chỉ chú trọng phát triển kinh tế, thương cảng mà còn xây dựng Đà Nẵng thành vị trí trấn thủ quan trọng của kinh đô Huế với hàng loạt công trình phòng thủ như Hải Vân Quan, thành Điện Hải, thành An Hải, đồn Định Hải, hệ thống đồn lũy Hải Châu, Phước Ninh, Thạc Gián…

Năm 1858, thực dân Pháp - Tây Ban Nha nổ súng xâm lược nước ta, bắt đầu từ Đà Nẵng. Triều đình nhà Nguyễn đã cử danh tướng Nguyễn Tri Phương chỉ huy đánh giặc tại Đà Nẵng và giành được chiến thắng lịch sử.

Các tham luận tại tọa đàm cũng phân tích sâu về nghệ thuật chỉ đạo chiến tranh của triều đình Huế, vai trò của các danh tướng như Nguyễn Tri Phương, Lê Đình Lý, Nguyễn Duy, Đào Trí cùng tinh thần chiến đấu kiên cường của quân dân Đà Nẵng.

Nhiều ý kiến cho rằng, thất bại của liên quân Pháp - Tây Ban Nha tại Đà Nẵng trong giai đoạn 1858 - 1860 là minh chứng thuyết phục cho hiệu quả của hệ thống phòng thủ Cửa Hàn cũng như nghệ thuật bố phòng chiến lược của triều Nguyễn.

Gợi mở “công viên ký ức” bên sông Hàn

Một trong những nội dung thu hút nhiều sự quan tâm tại tọa đàm là định hướng xây dựng Dự án Công viên Văn hóa Vườn Nhật Nguyệt tại vị trí nguyên gốc của đài Điện Hải năm 1813.

Theo các chuyên gia, đây không chỉ là một dự án quy hoạch đơn thuần mà còn là cơ hội để kiến tạo một không gian ký ức lịch sử giữa lòng đô thị hiện đại.

Nhiều tham luận đề xuất tiếp cận di sản quân sự Cửa Hàn như một “trục ký ức lịch sử”, kết nối các giá trị quân sự truyền thống với đời sống đô thị đương đại, từ đó hình thành không gian trải nghiệm di sản sống động, phục vụ giáo dục lịch sử, văn hóa và phát triển du lịch bền vững.

Các chuyên gia cho rằng, việc chuyển hóa các không gian di sản chiến tranh thành tài nguyên văn hóa là cách hữu hiệu để tri ân tiền nhân, đồng thời khơi dậy niềm tự hào dân tộc cho các thế hệ hôm nay.

Các ý kiến cũng nhấn mạnh, bảo tồn di sản không chỉ là gìn giữ hiện vật hay phế tích mà còn là bảo tồn tinh thần lịch sử, ký ức cộng đồng và giá trị văn hóa gắn với không gian đô thị.

PGS.TS Tống Trung Tín, Chủ tịch Hội Khảo cổ học Việt Nam trình bày tham luận tại tọa đàm

Theo bà Nguyễn Thị Anh Thi, thời gian qua Đà Nẵng đã dành nhiều nguồn lực cho công tác bảo tồn và phát huy giá trị các thiết chế văn hóa tại khu vực Cửa Hàn như cải tạo công trình số 42 Bạch Đằng để làm Bảo tàng Đà Nẵng, nâng cấp và sửa chữa Bảo tàng Điêu khắc Chăm, tu bổ và phục hồi thành Điện Hải hay xây dựng Thư viện Khoa học tổng hợp Đà Nẵng…

Lãnh đạo thành phố kỳ vọng kết quả tọa đàm sẽ góp phần làm sáng tỏ hơn các giá trị lịch sử, văn hóa của Cửa Hàn, từ đó đưa ra những đề xuất cụ thể phục vụ công tác quy hoạch, đầu tư và phát triển đô thị.

“Việc xây dựng công viên văn hóa về Cửa Hàn sẽ là công trình khắc ghi lịch sử, văn hóa, tri ân các bậc tiền nhân, lưu giữ ký ức và mang lại giá trị tinh thần tốt đẹp cho các thế hệ hôm nay và mai sau”, bà Thi nhấn mạnh.

Theo Ban tổ chức, kết quả tọa đàm sẽ được tổng hợp làm cơ sở khoa học phục vụ công tác tham mưu, hoạch định chính sách và triển khai các dự án văn hóa trên địa bàn thành phố trong thời gian tới.

Từ những giá trị lịch sử, khảo cổ và ký ức văn hóa của Cửa Hàn, Đà Nẵng đang từng bước tìm kiếm lời giải cho bài toán phát triển đô thị hiện đại gắn với bảo tồn di sản. Trong dòng chảy ấy, ý tưởng về một “công viên ký ức” bên sông Hàn không chỉ là câu chuyện của quá khứ mà còn là khát vọng kiến tạo bản sắc văn hóa cho tương lai.

ĐỨC HOÀNG

Nguồn Văn hóa : http://baovanhoa.vn/van-hoa/dau-an-trieu-nguyen-tai-cua-han-goi-mo-khong-gian-di-san-cho-do-thi-tuong-lai-225951.html