Để 'báu vật sống' yên tâm giữ lửa di sản Lâm Đồng

một giờ trướcBài gốc

Nghệ nhân bon Pi Nao (xã Nhân Cơ) biểu diễn chiêng nhân Ngày Quốc gia Việt Nam tại EXPO 2020 Dubai, năm 2021

Việc Bộ Chính trị ban hành Nghị quyết số 80-NQ/TW về phát triển văn hóa Việt Nam cùng với các nghị quyết, nghị định liên quan đã mở ra nhiều kỳ vọng cho đội ngũ nghệ nhân tỉnh Lâm Đồng. Đây được xem là động lực quan trọng để các nghệ nhân tiếp tục gắn bó, gìn giữ và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống của dân tộc.

Trăn trở của người giữ lửa di sản

Dưới căn nhà cấp 4 nằm giữa bon Ja Răh (xã Nâm Nung), già làng Y Xuyên (SN 1954) hằng ngày vẫn nỗ lực trao truyền những kỹ thuật, kinh nghiệm đánh chiêng, đan lát cho con cháu.

Sau nhiều năm gắn bó với nương, rẫy, già làng Y Xuyên vẫn miệt mài cầm tay từng đứa trẻ, chỉ cách giữ nhịp, cách lắng nghe âm thanh của từng chiếc chiêng M’nông.

Nghệ nhân Y Xuyên (bên phải) truyền dạy chiêng cho con cháu

Với ông, tiếng chiêng không chỉ là âm thanh của núi rừng, đó còn là sợi dây nối con cháu hôm nay với ông bà, tổ tiên đã khuất.

Hiểu được giá trị, ý nghĩa ấy nên từ khi còn nhỏ, những đứa con, đứa cháu trong nhà đã được ông Y Xuyên dạy về văn hóa dân tộc. Con trai học đánh chiêng, đan lát; con gái học dệt thổ cẩm, múa xoang.

“Chẳng biết mai này chúng có tiếp tục theo con đường của cha ông hay không, nhưng người đi trước phải có trách nhiệm truyền lại những gì mình biết. Điều may mắn là những đứa con, đứa cháu của tôi đều biết đánh chiêng M’nông”, ông Y Xuyên tự hào nói về truyền thống gia đình.

Tự hào là thế, song già làng Y Xuyên không khỏi trăn trở. Bởi hoạt động truyền dạy phần lớn chỉ gói trọn trong phạm vi gia đình. Ở phạm vi rộng hơn, tức là bon và xã, những lớp dạy đánh chiêng, dệt thổ cẩm chỉ đếm trên đầu ngón tay.

Toàn tỉnh Lâm Đồng có 5 Nghệ nhân Nhân dân và 70 Nghệ nhân Ưu tú. Đây đều là báu vật nhân văn sống, là sợi dây níu giữ các yếu tố văn hóa dân gian và là người giữ lửa cho di sản.

Ông lão người M’nông nói tiếp, năm 2015, ông vinh dự được phong tặng danh hiệu Nghệ nhân Ưu tú. Danh hiệu một phần khẳng định vai trò của cá nhân ông trong thực hành, trình diễn văn hóa dân gian, đồng thời đặt trên vai ông trọng trách bảo tồn, phát huy những giá trị truyền thống.

Theo ông Y Xuyên, trong bối cảnh đời sống hiện đại khiến không gian diễn xướng truyền thống thu hẹp, điều kiện mở lớp truyền dạy còn hạn chế, mức hỗ trợ dành cho nghệ nhân vẫn chưa đủ tạo động lực để nhiều người gắn bó lâu dài với việc trao truyền văn hóa.

Nghệ nhân Ưu tú Y Xuyên không khỏi trăn trở về chính sách dành cho các nghệ nhân

Ông Y Xuyên trăn trở và nói thêm, điều ông mong mỏi không chỉ là sự ghi nhận, mà còn cần thêm không gian, cơ chế để di sản thực sự được tiếp nối bền lâu.

Cùng quan điểm với ông Y Xuyên, Nghệ nhân Ưu tú Điểu Gié, bon Điêng Đu (xã Quảng Tân) cho biết, chính sách đãi ngộ hiện nay như sự động viên đối với những nghệ nhân đang ngày đêm gìn giữ các giá trị văn hóa truyền thống.

Nghệ nhân Ưu tú Điểu Gié (bên trái) mong muốn có thêm chính sách đãi ngộ cho các nghệ nhân chưa có danh hiệu

Tuy nhiên, theo ông, tại nhiều bon làng, số người đủ điều kiện hưởng chính sách còn rất ít. Trong khi việc bảo tồn văn hóa không thể chỉ đặt lên vai một vài cá nhân.

Chiêng muốn vang thì phải có cả đội đánh, múa xoang cũng cần nhiều người hòa nhịp. Văn hóa của đồng bào muốn sống được thì cả cộng đồng cùng tham gia gìn giữ.

Nghệ nhân Ưu tú Điểu Gié, bon Điêng Đu (xã Quảng Tân)

Nam nghệ nhân mong mỏi, trong thời gian tới, các chính sách hỗ trợ sẽ được mở rộng hơn để động viên thêm nhiều nghệ nhân, người có uy tín và cả những người trẻ đang tham gia học hỏi, truyền dạy văn hóa truyền thống tại địa phương.

Để nghệ nhân yên tâm truyền nghề

Thực tế cho thấy, dù có hay không có sự hỗ trợ từ Nhà nước, nhiều nghệ nhân vẫn nặng lòng với văn hóa dân tộc và nỗ lực truyền lại những kỹ năng, kinh nghiệm cho thế hệ trẻ.

Tuy nhiên, hầu hết những người giữ lửa di sản đều đã có tuổi hoặc là người dân tộc thiểu số, có hoàn cảnh khó khăn. Chính vì thế, những chủ thể của di sản văn hóa mong muốn có chính sách đủ mạnh, tạo điều kiện để nghệ nhân yên tâm gắn bó với việc truyền dạy hoặc bảo tồn, phát huy các giá trị truyền thống.

Nhiều nghệ nhân mong muốn có chính sách thiết thực, tạo động lực để họ yên tâm truyền nghề

Sau khi Chính phủ ban hành Nghị định số 215/2025/NĐ-CP và Nghị định số 308/2025/NĐ-CP, Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Lâm Đồng đã phối hợp với các đơn vị liên quan tham mưu xây dựng chính sách hỗ trợ nghệ nhân phù hợp thực tế địa phương.

Lãnh đạo Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Lâm Đồng cho rằng, việc xây dựng, ban hành chính sách hỗ trợ nghệ nhân là phù hợp với tình hình thực tế hiện nay.

Các chính sách được kỳ vọng sẽ góp phần nâng cao hiệu quả hoạt động truyền dạy, thực hành các loại hình văn hóa, nghệ thuật dân gian, truyền thống, bảo đảm việc trao truyền được thực hiện liên tục, hiệu quả.

Bí thư Đảng ủy, Chủ tịch HĐND xã Trường Xuân Phan Quốc Lập thông tin về việc triển khai dạy chiêng tại các cơ sở giáo dục công lập

Về phía địa phương, trong khi chờ tỉnh Lâm Đồng xây dựng một chính sách cụ thể, nhiều xã đã chủ động triển khai hoặc ban hành kế hoạch thực hiện các hoạt động bảo tồn, phát huy những giá trị di sản và hỗ trợ nghệ nhân.

Ông Phan Quốc Lập, Bí thư Đảng ủy xã Trường Xuân cho biết, triển khai Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị, xã đã có phương án bố trí nguồn lực tương xứng cho phát triển văn hóa, đồng thời xây dựng chương trình đưa cồng chiêng vào giảng dạy trong trường học.

Lãnh đạo địa phương này cho rằng, bảo tồn văn hóa không đồng nghĩa với giữ nguyên trạng hay “trưng bày” di sản, mà là tạo điều kiện để di sản tiếp tục hiện diện trong đời sống đương đại. Thông qua việc đưa âm nhạc truyền thống vào trường học, học sinh sẽ tiếp cận các giá trị nghệ thuật, giáo dục di sản văn hóa truyền thống.

Nghệ nhân H’Măng dạy học sinh phường Đông Gia Nghĩa đánh chiêng

Không chỉ riêng Trường Xuân, nhiều địa phương ở khu vực phía Tây Lâm Đồng như: xã Tuy Đức, xã Đức An, xã Quảng Tân, phường Đông Gia Nghĩa… cũng triển khai các lớp dạy múa xoang, nhạc cụ dân tộc trong trường học. Tùy thuộc vào nguồn lực tài chính, các địa phương sẽ có chính sách hỗ trợ nghệ nhân trực tiếp đứng lớp.

Đồng bào Mạ ở xã Quảng Khê khai thác các giá trị văn hóa truyền thống để phát triển du lịch cộng đồng

Đặc biệt, tại một số xã như Tà Đùng, Cư Jút, văn hóa truyền thống còn trở thành nguồn lực cho phát triển du lịch cộng đồng. Một số khu, điểm du lịch đã mời các nghệ nhân dân gian về trình diễn, diễn tấu cồng chiêng, biểu diễn nhạc cụ dân tộc, qua đó tăng sức hấp dẫn văn hóa của địa phương.

Chính hoạt động này đã đưa văn hóa truyền thống vượt ra khỏi phạm vi buôn làng, trở thành sinh kế và động lực để nghệ nhân tiếp tục giữ lửa di sản.

Dương Phong

Nguồn Lâm Đồng : https://baolamdong.vn/de-bau-vat-song-yen-tam-giu-lua-di-san-lam-dong-443196.html