Để vỉa hè Hà Nội không còn là 'điểm nóng' giằng co lợi ích

2 giờ trướcBài gốc

Theo nhà văn, nhà báo Nguyễn Ngọc Tiến — người dành nhiều thời gian nghiên cứu văn hóa lịch sử Hà Nội, việc khai thác thương mại đối với vỉa hè Hà Nội đã có những tiền lệ từ đầu thế kỷ XX. Thời kỳ đó, một số tuyến phố có vỉa hè rộng tại khu vực trung tâm (như Ngô Quyền, Đinh Tiên Hoàng, Lê Thạch ngày nay) đã được cho thuê mặt bằng để bán cà phê.

"Chuyện cũ trăm năm" này phần nào cho thấy, từ rất lâu, kinh tế vỉa hè đã là một phần gắn liền với không gian đô thị Hà Nội.

Theo UBND thành phố, sử dụng tạm thời một phần lòng đường, vỉa hè để kinh doanh, phát triển kinh tế đô thị, kinh tế đêm, là nhu cầu, nguyện vọng của không ít các tổ chức, cá nhân, hộ kinh doanh có cơ sở kinh doanh, cửa hàng tại các tuyến phố có vỉa hè rộng, thông thoáng, có tiềm năng thu hút khách du lịch, phát triển kinh tế đô thị, kinh tế đêm.

Tuy nhiên một trăm năm sau, bài toán quản trị đô thị hiện tại mang một áp lực hoàn toàn khác.

Nếu đầu thế kỷ XX, Hà Nội mới ở hình thái một đô thị sơ khai, quy mô nhỏ, thì nay thành phố đã là một siêu đô thị bị nén chặt. Mật độ dân cư quá cao và hạ tầng chật hẹp buộc mỗi mét vuông vỉa hè nhất là khu vực nội đô, phải gánh cùng lúc "hai vai" quá nặng: không gian lưu thông công cộng và sinh kế của những lao động tự do, hộ kinh doanh bám mặt phố.

Có lẽ chính áp lực quá tải này đã khiến các biện pháp quản lý bằng mệnh lệnh hành chính thuần túy nhiều năm qua chưa thể giải quyết dứt điểm được phần gốc của tình trạng lấn chiếm vỉa hè, vi phạm trật tự đô thị, dẫn đến vòng lặp quen thuộc: ra quân xử lý — giành lại vỉa hè — tái lấn chiếm — rồi lại ra quân.

Cuộc lập lại trật tự vỉa hè ở Hà Nội trong thời gian gần đây, được tiến hành quyết liệt và bền bỉ hơn cho thấy quyết tâm mạnh mẽ của cơ quan chức năng. Song song với đó, Hà Nội cũng đang khẩn trương xây dựng Dự thảo Nghị quyết thí điểm quản lý, khai thác, sử dụng tạm thời một phần lòng đường, vỉa hè để kinh doanh.

Chính sách này được kỳ vọng sẽ tìm ra điểm cân bằng giữa trật tự đô thị nghiêm minh và dư địa mưu sinh cho người dân. Hơn thế, nó còn được coi là một cách tiếp cận khác về quản trị không gian công cộng.

Tuy nhiên, để chính sách này phát huy hiệu quả và không biến thành kẽ hở "hợp thức hóa vi phạm", nhiều chuyên gia nhận định Hà Nội cần giải quyết các vấn đề: Quy hoạch, chi phí dân sinh và cơ chế giám sát.

Nhìn nhận vấn đề dưới lăng kính kinh tế đô thị, TS. Võ Trí Thành, Thành viên Hội đồng Tư vấn Chính sách tài chính - tiền tệ quốc gia, Viện trưởng Viện Nghiên cứu chiến lược thương hiệu và cạnh tranh cho rằng, vỉa hè mang tính chất của một "hàng hóa công cộng" vô cùng đặc thù.

Tính công cộng trước hết đòi hỏi vỉa hè phải phục vụ lợi ích chung, bảo đảm quyền không gian cho người đi bộ. Tuy nhiên, trên thực tế, không gian này lại gắn chặt với hoạt động kinh tế và kế sinh nhai của một bộ phận không nhỏ người dân. Đặc biệt tại các đô thị lớn như Hà Nội hay TP.HCM, kinh tế vỉa hè còn là lăng kính phản chiếu văn hóa, đời sống của con người.

TS. Võ Trí Thành, Thành viên Hội đồng Tư vấn Chính sách tài chính - tiền tệ quốc gia nhận định về vấn đề kinh tế vỉa hè.

"Làm thế nào để quản lý vỉa hè vừa mang lại chiều sâu văn hóa, hiệu quả kinh tế, vừa đảm bảo quyền lợi của các bên là chuyện không hề đơn giản. Điều này rất dễ dẫn đến sự va đập về lợi ích", TS. Võ Trí Thành nhận định.

Để giải quyết vấn đề này, TS. Võ Trí Thành chỉ ra nút thắt cốt lõi nằm ở công tác quy hoạch. Thực tế cho thấy, ngay ở các quốc gia phát triển, không gian công cộng như quảng trường hay tuyến phố bộ hành vẫn được dành một phần cho hoạt động kinh tế, thu hút đa dạng tầng lớp người dân. Tại Việt Nam, khi vỉa hè gắn liền với cấu trúc "nhà mặt tiền" để sản xuất kinh doanh, việc quản lý càng đòi hỏi sự cẩn trọng và phân loại rõ ràng.

Chúng ta không thể dùng một chiếc giày để ép vừa cho mọi bàn chân. Quy hoạch cần sự minh bạch nhưng cũng phải tạo điều kiện linh hoạt về không gian, thời gian và vị trí để phù hợp với từng khu vực, song vẫn phải phản ánh đúng bản chất vỉa hè là hàng hóa công cộng"

TS. Võ Trí Thành nhấn mạnh yêu cầu về sự linh hoạt

Theo TS. Võ Trí Thành, việc xây dựng các khung khổ pháp lý cho vỉa hè hiện nay cần những nghiên cứu thấu đáo, dựa trên điều kiện thực địa của từng tuyến phố thay vì áp dụng một cơ chế cứng nhắc.

"Trong quá trình xây dựng chính sách, điều quan trọng nhất là lắng nghe tiếng nói đa chiều từ các bên liên quan như chuyên gia, người dân, doanh nghiệp và các hộ kinh doanh. Đặc biệt, chúng ta phải đặt trọng tâm vào tiếng nói của những người chịu tác động trực tiếp từ quá trình chuyển đổi này, để đưa ra những quyết sách hài hòa nhất", TS. Thành khuyến nghị.

Việc xây dựng các khung khổ pháp lý cho vỉa hè hiện nay cần những nghiên cứu thấu đáo, dựa trên điều kiện thực địa của từng tuyến phố thay vì áp dụng một cơ chế cứng nhắc.

Nhà văn - nhà báo Nguyễn Ngọc Tiến (nhà nghiên cứu văn hóa Hà Nội) cho rằng, với bối cảnh hiện tại, Thành phố phải tính toán cẩn trọng để không biến chính sách thành rào cản tiêu dùng.

Chuyên gia này cảnh báo về hiệu ứng dây chuyền của giá cả: Khi giá thuê mặt bằng bị đẩy lên cao, giá các loại hình dịch vụ tại khu vực đó cũng sẽ đồng loạt tăng theo để bù đắp chi phí. Trong chuỗi cung ứng này, người dân chính là đối tượng cuối cùng phải chịu tác động trực tiếp.

Với mức chi phí dịch vụ đắt đỏ, những người có thu nhập trung bình sẽ hình thành tâm lý e ngại, giảm bớt nhu cầu mua sắm và vui chơi tại khu vực trung tâm.

Từ nguy cơ này, ông Ngọc Tiến kiến nghị Hà Nội cần có những khảo sát, tính toán mức phí thuê vỉa hè thực sự phù hợp với thu nhập thực tế của người dân. Chính sách cần tránh tạo thêm áp lực xã hội hoặc vô hình trung đẩy hoạt động kinh doanh của các tiểu thương vào tình trạng ế ẩm, vắng khách do chi phí mặt bằng quá cao.

Nhà văn - nhà báo Nguyễn Ngọc Tiến.

Mức phí sử dụng lòng đường, vỉa hè làm nơi trông giữ ô tô được kỳ vọng là công cụ kinh tế giúp hạn chế xe cá nhân, giảm ùn tắc nội đô. Nói riêng về vấn đề này, ông Tiến cho rằng, để giải quyết triệt để bài toán này, hệ thống hạ tầng thay thế phải được chuẩn bị sẵn sàng và đi trước một bước, thay vì chỉ dừng lại ở mục tiêu tăng thu.

Muốn hạn chế phương tiện cá nhân thì trước hết cần phát triển mạnh giao thông công cộng như tàu điện, xe buýt để người dân có thêm lựa chọn di chuyển vào khu vực trung tâm”

Ông Nguyễn Ngọc Tiến.

KTS Trần Huy Ánh - Ủy viên Thường vụ Hội Kiến trúc sư Hà Nội cho rằng, chính sách cho thuê vỉa hè cần được xem xét hết sức thận trọng, nhất là trong bối cảnh Hà Nội vừa trải qua nhiều đợt ra quân lập lại trật tự đô thị.

Theo ông Ánh, phát triển kinh tế đêm là xu hướng đáng quan tâm khi hoạt động thương mại, dịch vụ ban ngày đang gặp khó. Tuy nhiên, không thể nhìn nhận việc “mở lối” vỉa hè cho các hoạt động kinh doanh đêm đơn thuần như một giải pháp để tăng nguồn thu ngân sách.

Về dự thảo Nghị quyết thí điểm quản lý, khai thác, sử dụng tạm thời một phần lòng đường, vỉa hè để kinh doanh, KTS Trần Huy Ánh cho rằng, các tiêu chí đưa ra hiện vẫn còn khá “cơ học”, chưa phản ánh đầy đủ đặc thù của từng tuyến phố.

Hiệu quả kinh tế của mô hình này hiện chưa được lượng hóa rõ ràng, trong khi nguy cơ xung đột về giao thông và sử dụng không gian công cộng lại rất lớn.

"Không gian đô thị không thể quản lý chỉ bằng vài chỉ số như chiều rộng vỉa hè hay tỷ lệ đồng thuận. Mỗi tuyến phố có mật độ hoạt động, thiết kế đô thị và nhu cầu sử dụng khác nhau. Điều cần thiết là phải có nghiên cứu thực địa và thử nghiệm quy mô nhỏ trước khi mở rộng", vị chuyên gia nhận định.

Dẫn bài học từ TP.HCM từng triển khai cho thuê vỉa hè nhưng hiệu quả kinh tế và xã hội chưa rõ nét, thậm chí nhiều nơi phải tạm dừng, ông Ánh đặc biệt cảnh báo nguy cơ “hợp thức hóa” lấn chiếm. Điều này rất dễ phát sinh cơ chế xin – cho, biến không gian công cộng thành khu vực kinh doanh bán cố định.

Chuyên gia cho rằng không thể nhìn nhận việc “mở lối” vỉa hè cho các hoạt động kinh doanh đêm đơn thuần như một giải pháp để tăng nguồn thu ngân sách.

Sự thiếu đồng bộ trong quản lý cũng có thể khiến lực lượng thực thi ở cơ sở rơi vào tình thế "tiến thoái lưỡng nan" sau nhiều tháng rốt ráo xử lý vi phạm.

"Ngay cả khi chưa cho thuê, việc giữ trật tự vỉa hè đã rất khó khăn. Nếu hợp thức hóa một phần hoạt động kinh doanh trên vỉa hè mà thiếu cơ chế giám sát chặt chẽ, nguy cơ tái lấn chiếm là rất lớn. Tại các phường, lực lượng chức năng vừa nỗ lực lập lại kỷ cương vỉa hè. Nếu giờ cho thuê trở lại mà thiếu ranh giới quản lý rõ ràng, thành quả đó rất dễ bị đánh mất".

KTS Trần Huy Ánh

Để chính sách mang tính thực chất và tránh rủi ro, ông Ánh đề xuất Hà Nội cần tiếp cận theo hướng thí điểm: chọn một vài khu vực phù hợp, có thiết kế đô thị đồng bộ, tổ chức giao thông ổn định và tiến hành đánh giá đa chiều về kinh tế, xã hội, giao thông trước khi nhân rộng.

"Vỉa hè trước hết là không gian dành cho người đi bộ. Mọi hoạt động khai thác kinh tế nếu có cần đặt trong giới hạn bảo đảm lợi ích công cộng và trật tự đô thị", KTS Trần Huy Ánh nhấn mạnh.

Trọng Đảng - Phùng Linh - Đức Nguyễn | Linh Anh

Nguồn Tiền Phong : https://tienphong.vn/de-via-he-ha-noi-khong-con-la-diem-nong-giang-co-loi-ich-post1843778.tpo