Đề xuất giao cho Tòa án xác định tập quán để giải quyết vụ việc dân sự

một giờ trướcBài gốc

Ngày 23-1, TAND Khu vực 7 - TP.HCM phối hợp cùng Trường ĐH Luật TP.HCM tổ chức hội thảo khoa học quốc gia "Hoàn thiện thể chế, nâng cao hiệu quả giải quyết các vụ việc dân sự tại TAND khu vực".

Ứng dụng trí tuệ nhân tạo và vấn đề thu thu thập chứng cứ

Hội thảo được tổ chức dựa trên yêu cầu cấp thiết từ Nghị quyết số 27-NQ/TW về xây dựng Nhà nước pháp quyền XHCN, trong đó nhấn mạnh nhiệm vụ “Xây dựng chế định tố tụng tư pháp lấy xét xử là trung tâm, tranh tụng là đột phá”.

Đặc biệt, Luật sửa đổi, bổ sung Luật Tổ chức TAND 2025 và Bộ luật Tố tụng dân sự (sửa đổi đổi năm 2025) đã đánh dấu một bước ngoặt lớn đó là thành lập TAND khu vực và giao thẩm quyền giải quyết sơ thẩm đối với tất cả các vụ việc dân sự phát sinh từ ngày 1-7-2025 cho cấp Tòa án này.

Sự thay đổi về thẩm quyền và tổ chức này đặt ra nhu cầu bức thiết phải đánh giá lại thực tiễn, nhận diện khó khăn và tìm ra giải pháp để bộ máy mới vận hành trơn tru, hiệu quả.

Hội thảo nhận được sự quan tâm của rất nhiều chuyên gia trong lĩnh vực pháp luật.

Trong phiên thảo luận thứ nhất, các đại biểu tham dự đều nhìn nhận khi TAND khu vực được thành lập, thẩm quyền giải quyết các vụ án đã được mở rộng hơn rất nhiều so với TAND cấp huyện trước đây. Kéo theo đó, TAND khu vực cũng phải đối diện với rất nhiều thách thức.

Trong bối cảnh trí tuệ nhân tạo (AI) phát triển mạnh, việc áp dụng AI trong giải quyết vụ việc dân sự tại TAND khu vực cũng là vấn đề được các chuyên gia quan tâm.

PGS-TS Trần Văn Độ, nguyên Phó Chánh án TAND Tối cao, cho biết một trong những nguyên tắc nền tảng của công lý là phải xét xử kịp thời. Tuy nhiên, hệ thống tư pháp hiện nay còn gặp phải một số bất cập khi áp dụng chung một mô hình tố tụng. Bất kể vụ án đơn giản hay phức tạp, bị cáo nhận tội hay không, tất cả đều phải trải qua một quy trình tố tụng dài dòng, phức tạp và tốn kém. Ông Độ cho rằng điều này không chỉ gây lãng phí nguồn lực xã hội mà còn làm chậm trễ quá trình thực thi công lý.

PGS-TS Trần Văn Độ, nguyên Phó Chánh án TAND Tối cao, tại hội thảo

Kinh nghiệm quốc tế cho thấy nhiều quốc gia đã áp dụng các mô hình tố tụng tinh gọn và hiệu quả. Việc tái cấu trúc hệ thống tòa án không chỉ dừng lại ở mô hình tổ chức mà còn đối mặt với hai thách thức mang tầm vóc lớn hơn, đó là chủ quyền tư pháp (Việt Nam chưa có thẩm phán quốc tế để giải quyết trong tòa chuyên biệt trong Trung tâm tài chính, phải thuê thẩm phản nước ngoài) và cơ chế quản trị.

Về vấn đề ứng dụng AI trong hoạt động xét xử, PGS Độ cho rằng yếu tố con người vẫn đóng vai trò quan trọng. Một thẩm phán giỏi phải có nhiều kinh nghiệm tích lũy theo thời gian. Cạnh đó, để xây dựng thành công tòa án điện tử, điều kiện tiên quyết là phải số hóa toàn bộ hồ sơ vụ án để hệ thống trí tuệ nhân tạo có dữ liệu để phân tích và hỗ trợ. Nếu không có dữ liệu đầu vào, công nghệ cũng sẽ trở nên vô ích.

Bà Ung Thị Xuân Hương, Chủ tịch Hội Luật gia TP.HCM, mong muốn ngành tòa án bên cạnh nhiệm vụ trọng tâm là xét xử, thực thi pháp luật thì cần liên kết chặt chẽ với hoạt động xây dựng pháp luật. Xây dựng pháp luật bằng cách thường xuyên tổ chức các chuyên đề, hội thảo để tổng kết, đánh giá những quy định của pháp luật để từ đó chỉ ra được những bất cấp để kiến nghị cơ quan có thẩm quyền xem xét.

Ông Nguyễn Ngọc Hiếu, Phó Chánh án TAND Khu vực 2 - TP.HCM và luật sư Hà Hải, Phó Chủ nhiệm Đoàn Luật sư TP.HCM, đều nhìn nhận trong tố tụng dân sự, việc thu thập đầy đủ chứng cứ là nền tảng để giải quyết vụ án một cách khách quan, đúng pháp luật. Đây chính là khâu khó khăn và tốn nhiều thời gian nhất, quyết định trực tiếp đến tiến độ của một vụ án.

Luật sư Hà Hải (trái) và Thẩm phán Nguyễn Ngọc Hiếu phát biểu tại hội thảo.

Đối với các vụ án đất đai, việc này càng phức tạp hơn khi phải xác minh nguồn gốc, quá trình sử dụng đất qua nhiều thời kỳ. Khi Tòa án không thể thu thập đầy đủ tài liệu, hồ sơ không thể hoàn thiện và vụ án không thể đưa ra xét xử, gây ảnh hưởng đến quyền và lợi ích hợp pháp của các bên liên quan.

Từ đó, LS Hà Hải và ông Hiếu đề xuất cần quy định rõ hơn về nghĩa vụ thu thập chứng cứ của Tòa án để tháo gỡ nút thắt này. "Kèm theo đó là phải có chế tài đủ mạnh để xử lý các cá nhân, cơ quan, tổ chức không hợp tác hoặc cố tình trì hoãn việc cung cấp chứng cứ theo yêu cầu của Tòa"- LS Hà Hải nói.

Ban chủ tọa phiên thảo luận thứ 2, từ trái sang: TS Nguyễn Xuân Quang, Trưởng Khoa Luật Dân sự, Trường ĐH Luật TP.HCM; PGS-TS Trần Văn Độ, nguyên Phó Chánh án TAND Tối cao; Thẩm phán Nguyễn Huy Hoàng, Phó Chánh án TAND Khu vực 7 - TP.HCM

Áp dụng tập quán và lẽ công bằng

Một vấn đề cũng được rất nhiều chuyên gia tại hội thảo quan tâm thảo luận đó là giải quyết khoảng trống của pháp luật khi giải quyết các vụ việc dân sự chưa có điều luật áp dụng.

Thẩm phán Đặng Thị Tám, TAND Khu vực 7 - TP.HCM, cho biết Bộ luật Dân sự đã quy định rất rõ Tòa án không được từ chối giải quyết vụ việc dân sự vì lý do chưa có điều luật để áp dụng.

Điều 45 Bộ luật Tố tụng dân sự 2015 đã quy định trường hợp chưa có điều luật để áp dụng thì việc giải quyết vụ việc dân sự dựa trên nguyên tắc: Áp dụng tập quán; áp dụng tương tự pháp luật; áp dụng nguyên tắc cơ bản của pháp luật dân sự; áp dụng án lệ; áp dụng lẽ công bằng.

TS Nguyễn Văn Tiến, Phó Trưởng Khoa Luật Dân sự, Trường ĐH Luật TP.HCM, cho rằng quy định về tập quán và lẽ công bằng nên giao cho tòa án quyết định. Cụ thể, theo quy định tại Điều 6 Nghị định 126/2014 (hướng dẫn thi hành Luật Hôn nhân và Gia đình) quy định HĐND cấp tỉnh là cơ quan ban hành các tập quán về hôn nhân và gia đình để Tòa án có cơ sở xét xử, đồng thời sẽ sửa đổi, bổ sung theo thời gian.

TS Nguyễn Văn Tiến (trái) và ông Quách Hữu Thái, Phó Chánh án TAND TP.HCM, phát biểu tại hội thảo

Tuy nhiên, chưa có tỉnh thành nào ban hành văn bản quy định vấn đề này. "Quan điểm cá nhân rằng không nên giao cho HĐND ban hành các tập quán về hôn nhân và gia đình. Nếu mỗi tỉnh thành ban hành một tập quán khác nhau, chắc chắn sẽ dẫn đến xung đột. Khi đó, vấn đề giám đốc thẩm sẽ được giải quyết như thế nào nếu hai tỉnh liền kề có hai tập quán trái ngược nhau", TS Tiến đặt vấn đề.

Từ đó, TS Tiến đề xuất giải pháp hợp lý là nên giao trực tiếp cho Tòa án xem xét, xác định tập quán nào là căn cứ để giải quyết vụ việc dân sự, coi đó là nguồn bổ sung của pháp luật theo Điều 45 BLTTDS. Việc này không chỉ giúp tăng cường tính chủ động của Tòa án mà còn củng cố niềm tin và quyền hạn của thẩm phán khi áp dụng pháp luật.

Ông Quách Hữu Thái, Phó Chánh án TAND TP.HCM cho biết sự bùng nổ của công nghệ số đã làm phát sinh một loại chứng cứ ngày càng phổ biến đó là chứng cứ điện tử. Hiện tại, vì hồ sơ vụ án vẫn là hồ sơ giấy, các tòa án đang phải áp dụng quy trình “chuyển hóa” chứng cứ điện tử thành chứng cứ vật chất.

Một thách thức mới hơn đang xuất hiện là các bằng chứng do AI tạo ra như video hay clip giả lập. Đối với vấn đề này, Tòa án sẽ thực hiện đúng vai trò của mình là trưng cầu giám định từ các cơ quan chuyên môn. Khi đó các cơ quan giám định sẽ đối diện với thách thức trong việc xác định tính xác thực của các chứng cứ này.

Diễn đàn khoa học để trao đổi, phân tích và đưa ra giải pháp

Thẩm phán Nguyễn Văn Bình, Chánh án TAND Khu vực 7 - TP.HCM, cho biết trong bối cảnh đất nước bước vào thời kỳ đổi mới và hội nhập quốc tế sâu rộng, các vụ việc dân sự ngày càng gia tăng về số lượng, đồng thời các quan hệ tranh chấp cũng trở nên đa dạng và phức tạp hơn rất nhiều.

Thẩm phán Nguyễn Văn Bình, Chánh án TAND Khu vực 7 - TP.HCM.

Thực trạng này đang đặt ra cho hệ thống tòa án những thách thức không nhỏ. Dù đã có nhiều nỗ lực đổi mới và đạt được những kết quả quan trọng, ngành tòa án vẫn còn đối mặt với không ít khó khăn, vướng mắc về thể chế pháp luật, tổ chức bộ máy, nguồn nhân lực và các điều kiện bảo đảm cho hoạt động xét xử.

Hội thảo là diễn đàn khoa học và thực tiễn để các nhà quản lý, chuyên gia, nhà khoa học, thẩm phán và cán bộ tòa án cùng trao đổi, phân tích, đánh giá toàn diện các vấn đề lý luận và thực tiễn. Từ đó, các đại biểu sẽ đề xuất những giải pháp, kiến nghị thiết thực và khả thi nhằm tiếp tục hoàn thiện thể chế, nâng cao chất lượng, hiệu quả giải quyết các vụ việc dân sự trong thời gian tới.

TS Lê Trường Sơn, Hiệu trưởng Trường ĐH Luật TP.HCM, phát biểu tại hội thảo.

TS Lê Trường Sơn, Hiệu trưởng Trường ĐH Luật TP.HCM, cho biết hội thảo quy tụ khoảng 200 đại biểu là lãnh đạo Tòa án, chuyên gia pháp lý, thẩm phán và giảng viên luật tham dự.

Đây không chỉ là một diễn đàn học thuật đơn thuần, mà còn là diễn đàn khoa học quan trọng nhằm đóng góp ý kiến cho việc sửa đổi Luật Tổ chức TAND, đánh giá thực tiễn và đề ra phương hướng nâng cao hiệu quả giải quyết các vụ việc dân sự ở cấp sơ thẩm.

HỮU ĐĂNG

Nguồn PLO : https://plo.vn/de-xuat-giao-cho-toa-an-xac-dinh-tap-quan-de-giai-quyet-vu-viec-dan-su-post892716.html