Di sản bước vào không gian số

3 giờ trướcBài gốc

Di sản thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu đang thiếu cầu nối để giới trẻ tiếp cận. Ảnh: P. Sỹ

Khoảng trống tư liệu trên không gian số

Đối với Tín ngưỡng thờ Mẫu Tam Phủ của người Việt, di sản không chỉ tồn tại qua những nghi lễ thờ tự, những giá hầu đồng hay các làn điệu hát văn, mà còn được gìn giữ qua tri thức dân gian, phong tục, trang phục và hệ thống biểu tượng văn hóa phong phú. Đây là loại hình di sản gắn bó mật thiết với đời sống tinh thần của cộng đồng, được truyền dạy chủ yếu thông qua thực hành trong đời sống.

Tuy nhiên, khi bước vào không gian mạng, nguồn tư liệu chính thống về di sản này vẫn còn khá rời rạc. Nhiều thông tin về tín ngưỡng thờ Mẫu trên các nền tảng trực tuyến chủ yếu mang tính chia sẻ cá nhân hoặc truyền miệng, thiếu sự hệ thống và giải thích chuyên môn cần thiết. Điều này khiến người quan tâm, đặc biệt là thế hệ trẻ, gặp không ít khó khăn khi tìm kiếm những thông tin chính xác và đầy đủ.

Nhìn nhận về vấn đề này, ThS Hoàng Phương Thảo - giảng viên Trường Đại học FPT TPHCM cho rằng, giới trẻ không hề xa lạ với di sản tín ngưỡng dân gian, nhưng họ chỉ tiếp cận nó qua những mảnh ghép rời rạc trên mạng xã hội. Thực trạng này vô hình trung tạo ra một khoảng cách thế hệ. Trong khi nhiều bạn trẻ bày tỏ sự quan tâm và mong muốn tìm hiểu về các giá trị văn hóa truyền thống, họ lại thiếu những kênh tiếp cận chuẩn mực để hiểu đúng về di sản.

Thực tế có thể thấy, di sản phi vật thể vốn tồn tại chủ yếu thông qua sự truyền dạy trực tiếp trong cộng đồng. Khi di sản bước vào môi trường số, nếu không có một hệ thống tư liệu được chuẩn hóa và giới thiệu bài bản, những giá trị cốt lõi của di sản rất dễ bị giản lược hoặc hiểu sai.

Chính vì vậy, việc xây dựng các kho dữ liệu số hóa mang tính hệ thống, kết hợp giữa tri thức học thuật và kinh nghiệm thực hành của cộng đồng, được xem là một hướng đi cần thiết. Không gian mạng, nếu được khai thác đúng cách, có thể trở thành cầu nối hiệu quả để di sản đến gần hơn với công chúng, đặc biệt là thế hệ trẻ.

Kiến tạo “hệ sinh thái di sản”

Gần đây, những sáng kiến do người trẻ khởi xướng đã ra đời nhằm đưa di sản văn hóa đến gần hơn với cộng đồng thông qua các phương thức truyền thông mới. Một trong những dự án đáng chú ý gần đây là “Gõ chầu Thiên hội”, sáng kiến quảng bá giá trị thực hành Tín ngưỡng thờ Mẫu Tam Phủ do nhóm sinh viên ngành Truyền thông, Trường Đại học FPT TPHCM phối hợp với Trung tâm Xúc tiến Quảng bá Di sản Văn hóa Phi vật thể Việt Nam (VICH) thực hiện.

Dự án được xây dựng với định hướng trở thành cầu nối liên thế hệ, nơi các giá trị thực hành của Tín ngưỡng thờ Mẫu Tam Phủ được số hóa và hệ thống hóa theo hướng chuẩn mực, dễ tiếp cận và bền vững. Không chỉ dừng lại ở việc truyền thông hay giới thiệu di sản, dự án còn hướng tới hình thành một hệ sinh thái di sản trong môi trường số, nơi tư liệu, câu chuyện và trải nghiệm thực hành được lưu trữ, chia sẻ và lan tỏa lâu dài.

Sau một thời gian triển khai, dự án đã thu hút hơn 500 sinh viên từ 120 trường đại học, cao đẳng trên cả nước tham gia cộng đồng Người trẻ yêu di sản văn hóa Việt Nam. Trên các nền tảng số, nội dung dự án đã tiếp cận hơn 100.000 lượt người.

Lộ trình triển khai dự án được thiết kế xuyên suốt ba miền. Đầu tiên ở Hà Nội, dự án giới thiệu ấn phẩm chuyên khảo và ra mắt Thư viện số hóa Đạo Mẫu Việt Nam, đặt nền tảng học thuật cho toàn bộ chương trình. Tại Huế thực hiện hoạt động điền dã khảo sát thực địa nhằm tìm hiểu đặc trưng thực hành tín ngưỡng trong bối cảnh văn hóa miền Trung, đồng thời bổ sung tư liệu cho hệ thống số hóa. Còn ở TPHCM, dự án sẽ tổ chức triển lãm nghệ thuật đa phương tiện kết hợp hình ảnh, video thực hành và văn bản văn chầu, tạo không gian giao thoa giữa truyền thống và công nghệ.

Theo các chuyên gia, cách tiếp cận kết hợp giữa trải nghiệm thực tế và truyền thông số có thể tạo ra hiệu quả tích cực trong việc lan tỏa di sản. Khi người trẻ được tiếp xúc trực tiếp với di sản trong đời sống, họ sẽ có nền tảng hiểu biết đúng đắn trước khi tham gia vào các hoạt động sáng tạo nội dung trên môi trường mạng.

Nghệ nhân Nguyễn Đức Hiển bày tỏ, những hoạt động như dự án “Gõ chầu Thiên hội”, không chỉ lan tỏa văn hóa đạo Mẫu trong cộng đồng các dại phương, mà còn có thể quảng bá tín ngưỡng thờ Mẫu với bạn bè quốc tế.

Là một người cũng đã thực hiện những dự án số về các giá đồng, nhà nghiên cứu Lê Văn Thao cho rằng, số hóa không chỉ là chụp ảnh hay ghi âm và đưa lên kho lưu trữ số, mà phải biến dữ liệu thành không gian tương tác, nơi người xem có thể khám phá di sản qua nhiều lối tiếp cận.

Những dự án có sự kết hợp giữa người trẻ, nhà nghiên cứu và nghệ nhân như “Gõ chầu Thiên hội”, được xem là hướng đi tích cực. Khi tri thức học thuật, kinh nghiệm thực hành và sức sáng tạo của thế hệ trẻ cùng gặp nhau, di sản không chỉ được gìn giữ mà còn có cơ hội bước vào đời sống đương đại một cách sinh động hơn.

Trong hành trình đó, không gian số có thể trở thành một “cầu nối văn hóa” quan trọng, giúp những giá trị truyền thống tiếp tục được kể lại, lan tỏa và tiếp nối qua nhiều thế hệ. Bởi suy cho cùng, di sản chỉ thực sự sống khi được cộng đồng hiểu đúng, trân trọng và tiếp tục gìn giữ trong đời sống hôm nay.

Thành Nam

Nguồn Đại Đoàn Kết : https://daidoanket.vn/di-san-buoc-vao-khong-gian-so.html