Địa chính trị đang viết lại bản đồ FDI toàn cầu

16 giờ trướcBài gốc

Những biến động địa chính trị gia tăng trên thế giới thời gian gần đây, như xung đột Nga - Ukraine hay các căng thẳng giữa Mỹ và Iran, đang tạo ra những tác động sâu rộng đối với kinh tế toàn cầu. Nếu như vào cuối thế kỷ XX, thế giới bước vào giai đoạn “siêu toàn cầu hóa” với sự mở rộng mạnh mẽ của thương mại tự do, dòng vốn tài chính và hệ thống thể chế đa phương tương đối ổn định, thì hiện nay bức tranh kinh tế quốc tế đang dần chuyển sang trạng thái phân mảnh chiến lược. Trong bối cảnh đó, dòng vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) toàn cầu, từng tăng trưởng mạnh nhờ quá trình tự do hóa thương mại, mở cửa tài chính và hội nhập kinh tế sâu rộng, đang có dấu hiệu điều chỉnh, thể hiện qua xu hướng chững lại của tổng vốn FDI trên phạm vi toàn cầu.

Dòng vốn FDI toàn cầu đang trở nên biến động hơn và có xu hướng tập trung vào một số quốc gia nhất định.

Trước đây, các tập đoàn đa quốc gia chủ yếu tối ưu hóa mạng lưới sản xuất toàn cầu dựa trên các yếu tố như chi phí sản xuất, quy mô thị trường và lợi thế so sánh của từng quốc gia, từ đó thúc đẩy mạnh mẽ dòng vốn FDI đầu tư ra nước ngoài. Tuy nhiên, trước những bất ổn địa chính trị ngày càng gia tăng, dòng vốn FDI toàn cầu đang trở nên biến động hơn và có xu hướng tập trung vào một số quốc gia nhất định. Điều này phản ánh mức độ bất định ngày càng lớn của môi trường kinh tế quốc tế, đồng thời cho thấy quá trình tái cấu trúc chuỗi cung ứng và điều chỉnh chiến lược đầu tư của các tập đoàn đa quốc gia. Sự chuyển dịch này cũng cho thấy FDI không còn chỉ được định hướng bởi hiệu quả thị trường như trước đây, mà ngày càng chịu tác động mạnh mẽ từ các yếu tố an ninh quốc gia và mục tiêu tự chủ chiến lược của các nền kinh tế.

Nghiên cứu về các dòng vốn FDI gần đây cho thấy ba xu hướng chuyển dịch nổi bật đang định hình cấu trúc đầu tư toàn cầu.

Địa chính trị trở thành nhân tố chi phối dòng vốn FDI

Một trong những thay đổi đáng chú ý nhất là việc địa chính trị ngày càng trở thành yếu tố quyết định trong phân bổ dòng vốn đầu tư quốc tế. Các doanh nghiệp không chỉ cân nhắc hiệu quả kinh tế mà còn phải tính đến quan hệ chính trị giữa các quốc gia, mức độ ổn định của môi trường đầu tư và các rủi ro chiến lược.

Trong bối cảnh đó, một số xu hướng mới đã xuất hiện rõ nét. Trước hết là dòng đầu tư có xu hướng chuyển hướng sang các quốc gia có quan hệ chính trị đồng minh. Các tập đoàn đa quốc gia ngày càng ưu tiên đầu tư vào những quốc gia có quan hệ đối tác chiến lược ổn định nhằm giảm thiểu rủi ro chính trị và gián đoạn chuỗi cung ứng.

Bên cạnh đó, xu hướng di dời sản xuất gần thị trường nội địa cũng ngày càng phổ biến. Việc đưa hoạt động sản xuất về gần các thị trường tiêu thụ chính giúp doanh nghiệp giảm thiểu tác động của xung đột địa chính trị, hạn chế chi phí logistics và tăng khả năng kiểm soát chuỗi cung ứng.

Đáng chú ý, chiến lược “China 1” tiếp tục được nhiều tập đoàn áp dụng. Theo đó, các doanh nghiệp vẫn duy trì hoạt động tại trung tâm sản xuất lớn của thế giới là Trung Quốc, nhưng đồng thời mở rộng đầu tư sang các quốc gia khác nhằm đa dạng hóa địa điểm sản xuất và giảm thiểu rủi ro.

Những xu hướng này phản ánh sự chuyển dịch từ mục tiêu tối thiểu hóa chi phí sang tối ưu hóa khả năng chống chịu rủi ro và tăng cường tính bền vững của chuỗi cung ứng. Trong bối cảnh mới, an ninh chuỗi cung ứng đang trở thành yếu tố quan trọng ngang với hiệu quả sản xuất.

Sự trở lại của chính sách công nghiệp và các ngành chiến lược

Song song với sự thay đổi của môi trường địa chính trị, nhiều nền kinh tế lớn trên thế giới cũng đang thúc đẩy mạnh mẽ chính sách công nghiệp nhằm thu hút và định hướng dòng vốn FDI vào các lĩnh vực chiến lược.

Nếu như trước đây, tư duy tự do hóa thương mại và đầu tư chi phối mạnh mẽ chính sách kinh tế toàn cầu, thì hiện nay nhiều quốc gia đang quay trở lại với các chương trình hỗ trợ quy mô lớn cho các ngành công nghiệp trọng điểm.

Tại Hoa Kỳ, các chính sách hỗ trợ phát triển ngành bán dẫn và năng lượng sạch đang được triển khai nhằm củng cố năng lực công nghệ và bảo đảm an ninh chuỗi cung ứng. Trong khi đó, châu Âu đang thúc đẩy các chương trình chuyển đổi công nghiệp xanh, hướng tới nền kinh tế carbon thấp và bền vững hơn.

Ở châu Á, Trung Quốc tiếp tục triển khai các chiến lược nâng cấp sản xuất tiên tiến, nhằm nâng cao vị thế trong chuỗi giá trị toàn cầu và thúc đẩy phát triển các ngành công nghệ cao.

Không chỉ ba trung tâm kinh tế lớn này, nhiều quốc gia phát triển khác cũng đang triển khai các chính sách tương tự nhằm thu hút và định hướng dòng vốn đầu tư vào những ngành có ý nghĩa chiến lược đối với năng lực cạnh tranh quốc gia. Xu hướng này đang làm thay đổi cấu trúc của dòng FDI toàn cầu khi nguồn vốn ngày càng tập trung mạnh vào các lĩnh vực công nghệ và hạ tầng then chốt như công nghiệp bán dẫn, trí tuệ nhân tạo, năng lượng tái tạo, khai thác và chế biến các loại khoáng sản quan trọng, cùng với phát triển hạ tầng số phục vụ nền kinh tế số.

Trong bối cảnh đó, Việt Nam cũng không thể đứng ngoài xu hướng mới của dòng vốn đầu tư toàn cầu. Việc thu hút và sử dụng FDI cần ngày càng gắn chặt với mục tiêu từng bước làm chủ công nghệ và xây dựng nền an ninh kinh tế dài hạn của quốc gia.

Định hướng này đã được xác định rõ trong Nghị quyết số 50-NQ/TW ngày 20/8/2019 của Bộ Chính trị, trong đó nhấn mạnh yêu cầu chủ động thu hút, hợp tác đầu tư nước ngoài có chọn lọc, lấy chất lượng và hiệu quả làm tiêu chí đánh giá chủ yếu, ưu tiên các dự án sử dụng công nghệ tiên tiến, công nghệ cao, công nghệ sạch, quản trị hiện đại, có giá trị gia tăng cao và có khả năng lan tỏa, kết nối chuỗi sản xuất và cung ứng toàn cầu.

Sự trỗi dậy của FDI xanh và FDI số

Các cam kết toàn cầu về ứng phó biến đổi khí hậu cùng với yêu cầu thúc đẩy chuyển đổi số đang từng bước tái định hình dòng vốn FDI trên phạm vi toàn cầu, kéo theo xu hướng gia tăng đầu tư FDI xanh trong hầu hết các ngành kinh tế, đặc biệt là các lĩnh vực công nghiệp công nghệ cao nơi trí tuệ nhân tạo (AI) được ứng dụng rộng rãi trong toàn bộ các khâu của quá trình sản xuất.

Đồng thời, dòng vốn FDI xanh trong lĩnh vực số, bao gồm trung tâm dữ liệu, trung tâm nghiên cứu và phát triển (R&D), hạ tầng điện toán đám mây và các dịch vụ công nghệ cao, đang có xu hướng tăng trưởng nhanh hơn so với FDI trong các ngành sản xuất truyền thống.

Sự dịch chuyển này cho thấy trong tương lai, khả năng lan tỏa của các dòng vốn đầu tư đối với tăng trưởng kinh tế sẽ phụ thuộc ngày càng nhiều vào cường độ công nghệ và hiệu quả ứng dụng AI, thay vì chỉ dựa trên lợi thế lao động chi phí thấp như trước đây.

Những xu hướng FDI nêu trên cho thấy sự chuyển đổi cấu trúc của dòng vốn đầu tư toàn cầu đang tạo ra những tác động sâu sắc đối với các nền kinh tế đang phát triển. Trước hết, thời kỳ thu hút FDI theo cách thụ động, chủ yếu dựa vào lợi thế lao động giá rẻ và các ưu đãi thuế, đang dần suy giảm hiệu quả.

Thứ hai, các quốc gia tiếp nhận đầu tư cần chứng minh được những yếu tố nền tảng như sự ổn định của thể chế, nguồn nhân lực có kỹ năng cao, chiến lược lựa chọn ngành ưu tiên rõ ràng, môi trường pháp lý minh bạch và năng lực tích hợp vào các chuỗi cung ứng toàn cầu.

Thứ ba, cạnh tranh trong thu hút các dự án FDI chất lượng cao ngày càng trở nên gay gắt. Những quốc gia có khả năng đồng bộ hóa chiến lược phát triển công nghiệp trong nước với quá trình tái cấu trúc địa chính trị của nền kinh tế toàn cầu sẽ có cơ hội nắm bắt những lợi ích vượt trội. Trong bối cảnh đó, FDI không nên được nhìn nhận đơn thuần như một dòng vốn ngoại sinh, mà cần được xem là một biến số chiến lược gắn chặt với cấu trúc địa kinh tế toàn cầu.

Các phân tích trên cho thấy trong kỷ nguyên toàn cầu hóa mới, dòng FDI toàn cầu đang chuyển dần từ mô hình phân bổ dựa chủ yếu trên hiệu quả kinh tế sang mô hình chịu tác động mạnh mẽ của các yếu tố địa chính trị. Trong mô hình này, sự liên kết chiến lược giữa các quốc gia, chủ quyền công nghệ và an ninh chuỗi cung ứng ngày càng đóng vai trò quyết định đối với các dự án đầu tư quốc tế, đặc biệt trong dòng vốn FDI từ các nền kinh tế phát triển sang các nền kinh tế đang phát triển.

Đối với Việt Nam, việc chủ động xây dựng các giải pháp thích ứng phù hợp nhằm tận dụng hiệu quả các dòng vốn FDI sẽ có ý nghĩa quan trọng trong việc thúc đẩy tăng trưởng kinh tế cao và bền vững trong bối cảnh môi trường địa chính trị toàn cầu ngày càng biến động.

TS Phan Hữu Thắng

Nguồn Vnbusiness : https://vnbusiness.vn/dia-chinh-tri-dang-viet-lai-ban-do-fdi-toan-cau.html