Định nghĩa sai lầm của người trẻ đặt ra thách thức trong phòng chống thuốc lá

3 giờ trướcBài gốc

Học sinh Trường THCS-THPT Trưng Vương (Vĩnh Long) tìm hiểu về tác hại của thuốc lá.

Theo PGS.TS Trần Thành Nam – Phó Hiệu trưởng Trường ĐH Giáo dục, ĐHQG Hà Nội, nhiều năm qua, kiểm soát việc sử dụng thuốc lá trong thanh thiếu niên đã trở thành một ưu tiên quan trọng của hệ thống giáo dục. Tuy nhiên, bối cảnh hiện nay đã thay đổi đáng kể. Sự xuất hiện của thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng và các sản phẩm nicotine thế hệ mới đang làm suy yếu những thành quả trước đây.

Điều đáng lưu ý là các sản phẩm này thường được “định nghĩa” như một lựa chọn ít hại hơn, thậm chí mang tính công nghệ và phong cách sống; từ đó thu hút mạnh nhóm học sinh trung học vốn đang trong độ tuổi muốn trải nghiệm tận cùng những giới hạn của bản thân.

Chưa giảm thực chất mà là “dịch chuyển hành vi”

PGS.TS Trần Thành Nam dẫn kết quả khảo sát quốc tế Global Youth Tobacco Survey (GYTS) cho thấy tỷ lệ học sinh 13–15 tuổi từng thử thuốc lá vẫn ở mức đáng kể tại nhiều quốc gia châu Á, trong đó có Việt Nam. Đáng chú ý, trong 5 năm gần đây, tỷ lệ sử dụng thuốc lá điện tử ở nhóm tuổi này có xu hướng gia tăng nhanh chóng.

Tại Việt Nam, một số báo cáo của Bộ Y tế và WHO chỉ ra, tỷ lệ học sinh từng thử hút thuốc lá điếu truyền thống có xu hướng giảm theo thời gian, phản ánh hiệu quả của các chiến dịch tuyên truyền và phòng chống, xử phạt.

Tuy nhiên, tỷ lệ sử dụng thuốc lá điện tử trong thanh thiếu niên tăng rõ rệt, đặc biệt ở khu vực đô thị. Độ tuổi bắt đầu thử nicotine đang có xu hướng trẻ hóa, có trường hợp từ bậc trung học cơ sở, học sinh nữ cũng bắt đầu tham gia.

Điều này cho thấy một sự “dịch chuyển hành vi” hơn là giảm thực chất. Nếu không có can thiệp phù hợp, nicotine vẫn tiếp tục xâm nhập vào đời sống học đường nhưng dưới những hình thức mới.

Đâu là nguyên nhân?

PGS.TS Trần Thành Nam cho biết, ở góc độ tâm lý học phát triển, thanh thiếu niên có xu hướng đánh giá thấp rủi ro trong tương lai xa và bị thu hút bởi phần thưởng tức thời; dễ bị ảnh hưởng, bắt chước bởi hình ảnh xã hội và chuẩn mực nhóm.

Vì vậy, các sản phẩm thuốc lá điện tử với thiết kế bắt mắt, hương vị đa dạng và thông điệp quảng bá “ít hại” đã đánh trúng vào cơ chế tìm kiếm trải nghiệm mới của lứa tuổi này.

Nghiên cứu thần kinh học cũng chỉ ra rằng, vỏ não trước trán, khu vực chịu trách nhiệm kiểm soát hành vi và ra quyết định chín chắn, chưa hoàn thiện ở tuổi vị thành niên. Trong khi đó, hệ thống khen thưởng tức thời lại hoạt động mạnh. Sự mất cân bằng này khiến học sinh dễ thử nghiệm hành vi rủi ro dù nhận thức được nguy cơ.

Bên cạnh đó, yếu tố dự báo mạnh nhất đối với hành vi hút thuốc ở học sinh là: có bạn bè thân hoặc nhóm chơi cùng sử dụng. Điều này khiến các em có nhận thức sai lạc là “bạn nào cũng thử nó” và chuẩn mực xã hội ép học sinh thử để “không bị khác biệt”.

Chính vì thế, trong môi trường học đường, chỉ cần một số học sinh sử dụng thuốc lá điện tử cũng có thể tạo ra cảm giác phổ biến giả tạo và dẫn tới nhiều học sinh bắt chước sử dụng theo

“Trong bối cảnh học đường hiện nay, một số học sinh sử dụng nicotine không chỉ vì tò mò mà còn như một cách: Giảm căng thẳng học tập, điều chỉnh cảm xúc tiêu cực, tìm kiếm cảm giác quyền lực (tôi có thể làm được những điều cấm kỵ). Điều này đặc biệt rõ ở nhóm học sinh có vấn đề về sức khỏe tâm thần như lo âu, trầm cảm, hoặc gặp khó khăn trong quan hệ xã hội”, PGS.TS Trần Thành Nam cho biết thêm.

Đòi hỏi cách tiếp cận hệ thống

Phó Hiệu trưởng Trường ĐH Giáo dục nhận định, trong nhiều trường học, hoạt động phòng chống thuốc lá vẫn chủ yếu dựa trên việc truyền thông một chiều về tác hại, với các buổi ngoại khóa mang tính hình thức, những quy định cấm đoán trên văn bản nhưng thiếu giám sát thực chất.

Các cách tiếp cận này thường không hiệu quả vì không hướng đích đúng với nhóm học sinh nguy cơ. Nhóm được truyền thông nhiều nhất lại là những học sinh ngoan. Bên cạnh đó, cảnh báo nguy cơ dài hạn ít có tác động đến nhận thức và quyết định tức thời của học sinh lứa tuổi này.

Những mô hình phòng ngừa thiếu hướng dẫn kỹ năng. Học sinh biết “không nên hút” nhưng không biết cách từ chối trong tình huống thực tế

Bên cạnh đó, các cơ quan chức năng chưa phối hợp để xử lý môi trường “không khói thuốc lá”. Gia đình, bạn bè, mạng xã hội, không gian xung quanh vẫn còn nhiều những mẫu hình hút thuốc. Trên phim ảnh cũng “bình thường hóa” hành vi này, thông điệp của nhà trường có nghiêm khắc mấy cũng sẽ bị triệt tiêu.

“Từ góc độ tâm lý giáo dục, việc phòng chống thuốc lá trong nhà trường không thể chỉ dừng lại ở tuyên truyền về nguy cơ sức khỏe. Nó đòi hỏi một cách tiếp cận hệ thống, phải được luật hóa, dựa trên hiểu biết về phát triển tâm lý lứa tuổi, hành vi rủi ro và ảnh hưởng của môi trường xã hội đến quyết định của học sinh”, PGS.TS Trần Thành Nam nhấn mạnh.

Hải Bình

Nguồn GD&TĐ : https://giaoducthoidai.vn/dinh-nghia-sai-lam-cua-nguoi-tre-dat-ra-thach-thuc-trong-phong-chong-thuoc-la-post775491.html