DNA cổ đại hé lộ bí ẩn lịch sử loài người

3 giờ trướcBài gốc

Trong phần lớn thế kỷ XX, lịch sử tiền sử chủ yếu được tái dựng từ khảo cổ học. Các nhà nghiên cứu lần theo dấu vết còn lại của công cụ đá, đồ gốm, kiến trúc nhà ở hay di tích chôn cất để suy đoán đời sống, văn hóa và các làn sóng di cư của cộng đồng cổ đại. Tuy nhiên, phương pháp này chỉ cung cấp bằng chứng gián tiếp, khiến nhiều giả thuyết chưa thể đi đến kết luận chắc chắn.

Bản tiếng Việt sách Chúng ta là ai và chúng ta đã đến đây thế nào? do Omega+ thực hiện. Ảnh: OP.

DNA cổ đại - “bản ghi bị ghi đè” hé lộ lịch sử loài người

Trong cuốn Chúng ta là ai và chúng ta đã đến đây thế nào?, David Reich mở ra một cách nhìn hoàn toàn mới về lịch sử loài người. Ông xem DNA cổ đại (vật liệu di truyền trích xuất từ hài cốt hàng nghìn đến hàng chục nghìn năm tuổi), cùng phân tích hệ gen như một nguồn tư liệu trực tiếp, giúp các nhà khoa học quan sát quá trình di cư, pha trộn quần thể và tiến hóa của con người. Nhờ phân tích dữ liệu này, các biến đổi trong lịch sử loài người được tái hiện với độ chính xác vượt xa khả năng của khảo cổ học truyền thống.

Reich cho biết hệ gen hoạt động như một “bản ghi liên tục”. Mỗi thế hệ để lại dấu vết mới nhưng vẫn lưu giữ thông tin quá khứ. Nhờ vậy, hệ gen hé lộ câu chuyện về tổ tiên, hành trình di cư và tiến hóa, những điều khảo cổ học khó tiếp cận.

Để đọc được những dấu vết này, các nhà khoa học cần công nghệ giải trình tự DNA hiện đại. Trước đó, di truyền học chỉ đóng vai trò bổ trợ, cung cấp manh mối hạn chế cho khảo cổ học và ngôn ngữ học. Khi công nghệ hiện đại cho phép phân tích vật liệu cổ đại, các nhà khoa học mới đọc được bằng chứng trực tiếp và giải đáp những câu hỏi lịch sử từng khó tiếp cận.

Khả năng phân tích trực tiếp này cũng giúp giải quyết tranh cãi lâu nay: phân biệt di cư thực sự với lan tỏa văn hóa. So sánh DNA cổ và hiện đại cho phép xác định nguồn gốc di truyền của quần thể, từ đó phân tích chính xác các mô hình di cư và giao lưu văn hóa.

Một ví dụ điển hình là hệ ngôn ngữ Ấn - Âu. William Jones từ thế kỷ XVIII nhận thấy mối liên hệ giữa tiếng Sanskrit và tiếng Hy Lạp cổ, gợi mở giả thuyết về một hệ ngôn ngữ chung. Dữ liệu DNA cổ đại sau này cho thấy các ngôn ngữ này liên quan chặt chẽ đến những cuộc di cư từ vùng thảo nguyên giáp Biển Đen và Biển Caspi khoảng 5.000 năm trước, để lại dấu ấn di truyền sâu sắc ở người châu Âu và Bắc Ấn hiện nay. Điều này chứng minh DNA cổ đại giúp tái hiện trực tiếp lịch sử loài người, hé lộ các làn sóng di cư, pha trộn liên tục và câu chuyện tổ tiên.

DNA cổ đại như một cửa sổ hé mở về lịch sử và sinh học loài người. Nguồn: scienceandcocktails.

Lịch sử pha trộn và ý nghĩa hiện đại

Từ DNA cổ đại, Reich rút ra kết luận then chốt: Lịch sử loài người là lịch sử của các làn sóng di cư và sự pha trộn liên tục.

Khoảng 5.000 năm trước, các nhóm du mục Yamnaya từ thảo nguyên Á - Âu di chuyển trên diện rộng, mang theo xe bánh, cưỡi ngựa và sử dụng sản phẩm từ sữa, nhờ đó chiếm ưu thế ở nhiều vùng đất. Dấu ấn di truyền hiện vẫn còn rõ: khoảng 75% ở Đức và 90% ở Anh. Người Beaker (làn sóng di cư xa nhất về phía tây) thay thế phần lớn dân số Anh khoảng 4.500 năm trước. Trong nhiều trường hợp, dòng gene nam biến mất, trong khi phụ nữ hòa nhập vào cộng đồng mới, phản ánh thực tế những người đàn ông quyền lực thường kết đôi với phụ nữ từ các nhóm ít quyền lực hơn.

Sự pha trộn không chỉ diễn ra giữa các nhóm Homo sapiens hiện đại mà còn với các loài người cổ khác như Neanderthal và Denisovan. Ngày nay, nhiều người vẫn mang DNA từ các nhóm này, cho thấy không tồn tại “dòng máu thuần chủng”. Mọi quần thể hiện đại đều là kết quả của nhiều làn sóng di cư và pha trộn liên tục. Reich nhấn mạnh rằng các hệ tư tưởng tìm kiếm sự “thuần khiết” về chủng tộc đi ngược bằng chứng khoa học.

Một phát hiện đáng chú ý liên quan đến hệ thống đẳng cấp ở Ấn Độ. Các nghiên cứu cho thấy các jati (những nhóm đẳng cấp trong xã hội Ấn Độ) tồn tại gần như không kết hôn với nhau hàng nghìn năm. Kết quả là nhiều nhóm jati khác biệt về di truyền, gần như trở thành những dân tộc riêng biệt, dù sống cạnh nhau. Đây là minh chứng rõ ràng về sự tách biệt di truyền, cho thấy cấu trúc xã hội để lại dấu vết lâu dài trong hệ gen.

Một phần gây tranh luận trong cuốn sách là việc Reich thừa nhận rằng các quần thể người khác nhau có thể có khác biệt sinh học cơ bản. Ví dụ, người có tổ tiên Bắc Âu thường cao hơn trung bình, trong khi người Tây Tạng phát triển khả năng thích nghi với môi trường thiếu oxy ở độ cao lớn. Reich nhấn mạnh những khác biệt này chủ yếu liên quan đến thích nghi sinh học, chứ không đánh giá giá trị con người.

Một điểm thú vị khác là sự hợp tác đa ngành. Để tái dựng lịch sử di truyền, các nhà khoa học kết hợp khảo cổ học (xác định niên đại, bối cảnh), sinh học phân tử (giải mã DNA), toán học và thống kê (phân tích dữ liệu hệ gen), và ngôn ngữ học lịch sử (hiểu sự lan truyền ngôn ngữ). Một cộng sự quan trọng của Reich là nhà toán học từng làm việc cho cơ quan tình báo Anh, sau đó là nhà phân tích định lượng tại quỹ đầu cơ. Nhờ sự kết hợp này, cơ thể con người được biến thành dữ liệu toán học, rồi dùng toán học kể câu chuyện lịch sử di truyền.

Tóm lại, DNA cổ đại và phân tích hệ gen không chỉ tái dựng các làn sóng di cư và pha trộn quần thể, mà còn cho thấy mọi quần thể hiện đại là kết quả của nhiều làn sóng di cư và hòa nhập di truyền liên tục. Bên cạnh đó, nhờ sự kết hợp đa ngành, các nhà khoa học có thể kể câu chuyện lịch sử một cách chính xác, mở ra cách nhìn khoa học mới về con người và quá khứ loài người.

Minh Châu

Nguồn Znews : https://znews.vn/dna-co-dai-he-lo-bi-an-lich-su-loai-nguoi-post1637001.html