Độc đáo làn điệu 'Này sli' của người Nùng Là Hòi

4 giờ trướcBài gốc

Lượn “Này Sli” là hình thức lượn thơ (chủ yếu là truyện thơ) và ứng tác trong từng canh lượn, được biểu diễn dưới dạng đối đáp nam nữ, thường do một hoặc một vài đôi trai gái thể hiện trong các ngày hội, ngày chợ, ngày cưới, ngày vào nhà mới, ngày chúc thọ... Cuộc hát bắt đầu khi có người lĩnh xướng, giọng phải vang, trong và có khả năng ứng đối khéo léo, nhanh nhạy. Khi bên này vừa ngừng tiếng “Này Sli” (hỏi) thì bên kia cũng phải có người cất lời “Này Sli” để đáp lại với lối lượn bè, hòa thanh giọng cao, giọng thấp, không có nhạc đệm, không có vũ đạo kèm theo, khi lượn người lượn tự phối bè với nhau, giao lưu, trình diễn theo một chủ đề, cốt truyện nhất định do người lượn tự biên tự diễn thể hiện qua nét mặt, qua một vài cử chỉ, điệu bộ của tay để diễn tả nội dung khi lượn.

Lượn “Này Sli” là một làn điệu dân ca độc đáo, đa dạng, giàu tính nhân văn, nằm trong kho tàng văn nghệ dân gian của của nhánh Nùng Là Hòi ở xã Phục Hòa. tỉnh Cao Bằng. Lượn “Này Sli” gắn liền với đời sống văn hóa của người dân nơi biên viễn xã Phục Hòa. Mở đầu cho chủ đề các bài lượn “Này Sli” thường có phần hô ngữ lên giọng Sli. i. i à…Sli.i .i .ới…., tiếp đó mới vào nội dung của bài lượn “Này Sli”, câu mở đầu Sli. i. i à…Sli.i .i .ới…., được ví như chìa khóa để mọi người cất tiếng lượn đơn hay lượn bè được đúng, không bị chệch giọng và hòa thanh được chuẩn khi lượn vào bài chính. Có thể nói bài lượn hấp dẫn hay không phụ thuộc vào người lượn và lấy giọng câu mở đầu.

Thông thường, “Này Sli” có 3 lối hát cơ bản là: Lượn nói (đọc thơ), xướng “Này Sli” (ngâm thơ), “Này Sli” (lên giọng hát). Lượn nói: biểu hiện mối quan hệ chặt chẽ giữa thơ ca và âm nhạc. Đây là lối lượn không có giai điệu mà chỉ có sắc thái lên xuống của âm điệu giọng đọc, không đòi hỏi nhiều kỹ năng, kỹ thuật trong diễn xướng. Mỗi nốt nhạc được sử dụng là sự luân chuyển âm sắc giọng đọc một cách mềm mại, uyển chuyển tùy lúc lên hoặc xuống mà áp dụng nốt cao hay luyến hai nốt lại với nhau. Nhịp điệu trong bài hát bao giờ cũng khúc chiết, mạch lạc, tuân theo những khuôn khổ nhất định được biểu hiện bằng những trọng âm. Đây là lối hát phù hợp với những bài có nội dung, cảm xúc mộc mạc, nhịp điệu mạch lạc, rõ ràng.

Xướng Này Sli: thể hiện tình cảm dàn trải, ngâm ngợi, nhịp điệu tự do, giai điệu thường được tô điểm bởi các nốt luyến láy hoa mỹ ở cuối câu tạo nên sự mềm mại, uyển chuyển, người nghe dễ dàng cảm nhận được tính chất trữ tình, sâu lắng của bài lượn. Về cơ bản, lối ngâm thơ gần giống với lối đọc thơ nhưng ngâm thơ có sự uyển chuyển và giai điệu rõ ràng hơn, mỗi chữ trong câu hát có thể hát lên với nhiều âm thanh, âm sắc khác nhau bên cạnh âm thanh chính, nhưng bản chất của ngâm vẫn là sự co giãn và dàn trải về nhịp điệu.

Rjằm sli: thể hiện bài lượn một cách hoàn chỉnh cả về giai điệu, tiết tấu, lời ca, lối hát này thể hiện sự phức tạp trong cách luyến láy, nhấn nhá một cách uyển chuyển và sử dụng tinh tế các hư từ trong bài. Điều đó đòi hỏi người lượn phải có sự am hiểu, khả năng cảm thụ âm nhạc và cách phát âm, nhả chữ sao cho thể hiện được rõ nhất nét riêng có trong âm nhạc của đồng bào nhóm Nùng Là Hòi tại xã Phục Hòa. Bên cạnh đó, lượn “Này Sli” còn có 2 hình thức lượn gồm thể tự do và thể có bài bản tổ chức thành canh lượn. Tuy nhiên, giữa chúng chỉ mang tính chất phân tách tương đối và có quan hệ biện chứng bổ sung cho nhau theo từng chủ đề, từng tình huống, tình cảnh của canh lượn. Đối với “Này Sli” tự do là lối lượn thường diễn ra trong quá trình lao động sản xuất, quá trình sinh hoạt mà phổ biến hơn cả là trong các dịp tìm hiểu nam, nữ, dịp đi chợ, đi hội, thăm thân, kết bạn, đi lễ tết, sinh nhật đám cưới, chúc thọ, mừng nhà mới, đầy tháng cho trẻ sơ sinh…

Các nghệ nhân nhóm Nùng Là Hòi lượn "Này Sli" tại không gian ngày hội Phục Hòa.

Không gian của “Này Sli” tự do rất đa dạng từ bờ ruộng, ven nương, gò đồi, bờ suối đến đầu hoặc cuối chợ. Cũng giống như những canh lượn “Này Sli”, mỗi bên lượn “Này Sli” thường có từ hai người trở lên, ít hơn thì sẽ không thành canh lượn. “Này Sli” tự do độc đáo ở chỗ; các nhóm lượn thường không hẹn nhau trước, họ gặp nhau, trao nhau những lời mời chào, hỏi thăm, nếu hai bên cảm thấy hợp thì cuộc lượn sẽ diễn ra. Khởi đầu của “Này Sli” tự do có một số bài hát theo chủ đề nhất định như “Này Sli” làm nương, làm ruộng, đi chợ, đi hội, các bài còn lại về cơ bản là lượn không theo chủ đề.

Đối với canh lượn “Này Sli”: Theo từng canh lượn là lối lượn có tổ chức quy củ, chặt chẽ, có lề lối trong một không gian hẹp, thường là tại một nhà hoặc một làng nào đó. Để chuẩn bị cho canh lượn này, đôi nam hoặc nữ khách ở bản khác phải thông tin trước cho gia chủ tổ chức canh lượn để nhận được sự đồng ý về canh lượn. Canh lượn phải có ít nhất từ hai người trở lên, khác giới. Tham dự canh lượn có nhiều lứa tuổi từ trẻ đến già để cổ vũ, tán thưởng, khen chê. Canh “Này Sli” có thể kéo dài thâu đêm đến sáng hôm sau, cá biệt có cuộc kéo dài hai, ba đêm liên tục và có trình tự nhất định, đã có bài bản sẵn tuy nhiên để canh “Này Sli” có nội dung phong phú hơn và để thử tài “Này Sli” của đối phương, phần “Này Sli” tự do luôn được lồng theo từng chủ đề của bài lượn trong canh “Này Sli”. Thông thường, một canh lượn “Này Sli” thường diễn ra theo ba chặng: Chặng thứ nhất: Những bài lượn chào mời thăm hỏi, nếu cảm thấy hợp nhau canh “Này Sli” sẽ kéo dài. Chặng thứ hai: Những bài lượn trao đổi tâm tư, tình cảm, giai đoạn lôi cuốn nhất của canh lượn “Này Sli”, hai bên sẽ đối đáp xoay quanh những vấn đề trong cuộc sống hằng ngày; tâm sự, ca ngợi vẻ đẹp quê hương, xứ sở, con người. Trong canh lượn, người lượn còn ứng tác phù hợp với diễn tiến và nội dung canh lượn. Chặng thứ ba: Những bài lượn tiễn biệt dặn dò, những lời chúc, lời hẹn ước với nhau, mong một ngày tái ngộ để lại được cùng nhau say đắm trong những câu lượn “Này Sli”. Sau canh “Này Sli” này, nếu phía khách và chủ nhà còn muốn tiếp tục canh “Này Sli” thì canh “Này Sli” chuyển sang các bài “Này Sli” truyện thơ như: Lương Sơn Bá - Chúc Anh Đài, Thạch Sanh, Tam Quốc diễn nghĩa... thì canh “Này Sli” mới trọn vẹn và được đánh giá những người lượn “Này Sli” tài, biết nhiều truyện thơ…

Về kết cấu, nhìn chung “Này Sli” là những bài thơ, văn vần có độ dài ngắn khác nhau, thường được thể hiện theo thể thất ngôn bát cú, thất ngôn tứ tuyệt. Cơ bản các bài “Này Sli” chỉ khoảng 4 đến 8 câu, cá biệt có những bài “Này Sli” chỉ có từ 5 đến 7 chữ, có những bài dài đến hàng trăm câu. Tuy nhiên, trên thực tế số lượng câu Lượn “Này Sli” thường không bị hạn chế mà rất phong phú đa dạng nên rất khó phân loại. Lời “Này Sli” không chỉ bao hàm nội dung mượt mà, tế nhị của chuyện tình cảm của bao đôi trai gái mà còn có cả muôn mặt của đời sống như các hiện tượng tự nhiên, các mốc thời gian cùng sự kiện nhân vật và lịch sử…, đôi khi có cả những lời chào mời sang trọng, những lời thách đố kiêu ngạo, đáng yêu thể hiện sự ứng đối tài hoa của mỗi người với những lời “Này Sli” ví von, bóng bẩy, tinh nghịch, xa xôi, ẩn chứa rất nhiều hàm ý... Lượn “Này Sli” là phương tiện giao tiếp trên mọi phương diện cuộc sống, hiện hữu, gắn bó với cuộc sống nhóm Nùng Là Hòi: từ se duyên, chúc phúc, giãi bày... Lượn “Này Sli” thể hiện tính xã hội và nhân văn trong mối quan hệ ứng xử giữa con người với con người, con người với thiên nhiên, với cộng đồng xã hội.

Thiên Phước

Nguồn Cao Bằng : https://baocaobang.vn/doc-dao-lan-dieu-nay-sli-cua-nguoi-nung-la-hoi-3188103.html