Độc đáo lễ hội Nàng Han

4 giờ trướcBài gốc

Nàng Han - Tưởng nhớ người nữ anh hùng

Trong màn sương dày bao phủ mường Chiếng Ván (xã Vạn Xuân, tỉnh Thanh Hóa) sáng mùng 5 Tết, con đường dẫn vào hang Mường ở thôn Cang Khèn rộn ràng bước chân. Dòng người từ bản trên mường dưới nô nức men theo cây cầu nhỏ bắc qua sông Nhồng, tìm về nơi được xem là đất thiêng – chốn Nàng Han hóa thân vào núi đá.

Những người phụ nữ trong trang phục truyền thống người Thái rực rỡ trong ngày hội nàng Han.

Dân làng tiến về hang Mường, nơi tổ chức lễ cúng nàng Han.

Các bà mo làm lễ cúng tế người nữ anh hùng có công bảo vệ bản mường.

Tiếng chiêng, tiếng trống vang vọng đánh thức bản mường, mở đầu cho lễ hội Nàng Han – một trong những lễ hội cổ truyền đặc sắc của đồng bào Thái (Tày Dọ) ở mường Chiếng Ván, đã được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia năm 2024.

Hang Mường nằm tựa lưng vào núi, phía trước là dòng sông Nhồng – trong tiếng Thái nghĩa là "sông máu", gắn với truyền thuyết máu giặc nhuộm đỏ dòng nước. Tương truyền, trong hang có nhũ đá hình thiếu nữ ngồi nghỉ, bên cạnh là voi, ngựa hóa đá – dấu tích linh thiêng về Nàng Han.

Các lễ vật cúng tế trong lễ hội được đưa tới hang.

Từ sáng sớm, lễ vật được mang đến nơi cúng tế.

Dân làng nô nức tiến về nơi lễ hội.

Từ tinh mơ, ban tổ chức thôn Lùm Nưa đã bày biện lễ vật. Bà mo trong trang phục truyền thống đứng trước cửa hang, cất tiếng mo trầm bổng. Bài mo vừa là lời khấn, vừa là bản anh hùng ca ca ngợi người con gái Thái dũng cảm, giả trai tòng quân, lập nhiều chiến công rồi anh dũng hy sinh để bảo vệ bản mường.

Lễ hội nàng Han có ý nghĩa sâu sắc trong tâm thức của người Thái ở Mường Chiếng Ván.

Đây là dịp tưởng nhớ người nữ anh hùng - biểu tượng vẻ đẹp và lòng can đảm của người phụ nữ Thái.

Giữa không gian thâm u của hang đá, lời mo hòa cùng những động tác múa quạt, múa kiếm, dải lụa ngũ sắc uốn lượn theo nhịp tay. Người dự lễ như thấy Nàng Han cùng quân sĩ hiện về, luyện binh giữa núi rừng, tả xung hữu đột, dẹp yên giặc dữ.

Mở đầu phần hội là múa Cá Sa (hát múa quanh cây hoa). Cây hoa làm thành nhiều tầng, nhiều màu sắc. Trên cây hoa gắn các hình nông cụ đan bằng tre nứa và hình con chẫu chàng, con cá, ve sầu… Cây hoa là biểu tượng của cây vũ trụ có nhiều tầng mong ước cho vạn vật sinh sôi nảy nở.

Trong lời hát khấn nàng Han, bà mo đọc đoạn mo kể về giây phút bi tráng:

"Giặc nhìn tỏ mặt nàng, biết nàng là phận gái

Súng nòng dài dập nổ, súng nòng to nhả đạn…

Ngựa già mọc cánh bay về núi, quạ rủ nhau về hang…".

Những câu mo mộc mạc mà ám ảnh, khắc họa cái chết bi hùng của người nữ tướng. Hình ảnh con ngựa mọc cánh bay về trời vừa gợi mất mát, vừa mở ra tầng ý niệm linh thiêng: Nàng Han không mất đi, mà hóa thân vào núi rừng, trở thành vị thần bảo hộ bản mường.

Trong trang phục truyền thống, những người phụ nữ Mường Chiếng Ván khoe sắc.

Biểu tượng của người phụ nữ Thái

Theo truyền thuyết ở mường Chiếng Ván, Nàng Han là chị của Nàng Tóc Thơm – thiếu nữ đẹp người đẹp nết, nổi tiếng với mái tóc dài tỏa hương kỳ lạ. Khi giặc đến cướp phá, đòi bắt Nàng Tóc Thơm, Nàng Han đã khởi binh chống trả, bảo vệ dân làng và em gái.

Trong tâm thức người Thái, Nàng Han không chỉ là nhân vật huyền thoại mà là biểu tượng của người phụ nữ hội đủ "đẹp người, đẹp nết, giỏi việc nước".

Phần cúng tễ khấn nàng Han do các bà Mo thực hiện trong hang đá.

Trong hang Mường, dân làng giao lưu rượu cần.

Cạnh hang là hoạt động vui chơi các trò chơi truyền thống.

Trong đó có ném còn, đẩy gậy...

Bà Cầm Thị Ọt, 74 tuổi, xã Vạn Xuân, nói: "Từ nhỏ tôi đã nghe các bà, các mẹ kể chuyện Nàng Han. Trong tâm thức người già, nàng là hình ảnh phụ nữ Thái vừa dịu dàng vừa gan dạ, dám đánh giặc để giữ bản làng".

Không phải ngẫu nhiên lễ hội được tổ chức vào đầu xuân – thời điểm giao hòa đất trời. Sau nghi thức ở hang Mường, người dân kéo ra bãi đất rộng bên sườn núi để vui chơi, họ thi ném còn, nhảy sạp khiến không gian bừng sắc.

Du khách kéo về lễ hội, băng qua cây cầu nhỏ.

Những phụ nữ Thái trong váy áo thổ cẩm rực rỡ, khăn piêu thêu hoa văn tinh xảo, tạo nên bức tranh văn hóa sống động giữa đại ngàn.

Ông Đỗ Doãn Bảy, Giám đốc Trung tâm cung ứng dịch vụ công, UBND xã Vạn Xuân, cho biết lễ hội Nàng Han được công nhận Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia năm 2024. Theo ông, đây không chỉ là hoạt động văn hóa – tín ngưỡng mà còn thể hiện đạo lý "uống nước nhớ nguồn", "ăn quả nhớ người trồng cây" của người Thái nói riêng và dân tộc Việt Nam nói chung.

Người từ khắp bản trên mường dưới, nô nức rủ nhau về hội nàng Han.

Lễ hội vừa là dịp tri ân người anh hùng đã ngã xuống, vừa là không gian giáo dục truyền thống cho thế hệ trẻ. Trong bối cảnh hiện đại hóa, việc lễ hội được công nhận di sản góp phần khẳng định giá trị văn hóa bản địa, gìn giữ tiếng mo, điệu múa, nghi lễ cổ truyền đang dần mai một.

Chiều xuống, khi phần hội khép lại, trai gái, già trẻ lại quây quần, rượu cần chuyền tay, bà mo buộc chỉ ngũ sắc lên cổ tay từng người, cầu may, cầu phúc. Họ tin linh hồn Nàng Han và Nàng Tóc Thơm vẫn hiển hiện đâu đó, che chở cho mường xa bản gần.

Giữa vòng xoáy hiện đại, lễ hội Nàng Han vẫn giữ được cốt lõi linh thiêng và chiều sâu văn hóa. Không chỉ là câu chuyện về một nữ tướng hy sinh, đó còn là ký ức tập thể, là bản sắc của người Thái nơi miền sơn cước – nơi người phụ nữ được tôn vinh như trụ cột tinh thần của cộng đồng, nơi huyền thoại hòa vào đời sống thường nhật mỗi độ xuân về.

Lương Thị Diễn

Nguồn Người Đưa Tin : https://nguoiduatin.vn/doc-dao-le-hoi-nang-han-20426022118043636.htm