Độc đáo lễ quá tăng ở Hồ Thầu

16 giờ trướcBài gốc

Khi những ruộng bậc thang đã gặt hái xong, cái lạnh se sắt của tháng Chạp, tháng Giêng ùa về, đó là lúc người Dao bước vào mùa "nông nhàn" – nhưng lại là mùa bận rộn nhất của đời sống tâm linh. Tại ngôi nhà chung của dòng họ Phượng, không khí chuẩn bị cho Lễ cấp sắc (Quá Tăng) náo nhiệt nhưng đầy trang nghiêm.

Theo quan niệm của người Dao, "Quá" nghĩa là từng trải, qua thử thách; "Tăng" là đèn. "Quá Tăng" chính là trải qua lễ soi đèn. Chỉ khi trải qua nghi lễ này, người đàn ông mới được công nhận là đã trưởng thành, có đủ tư cách tham gia bàn bạc việc làng, việc họ và khi về với thế giới bên kia mới được tổ tiên nhận mặt.

Để chuẩn bị cho sự kiện trọng đại của 9 người đàn ông trong dòng họ đợt này, gia đình đã phải chuẩn bị từ nhiều tháng trước. Những chú lợn béo nhất, những kho lương thực đầy ắp, và cả sự chung tay của bà con lối xóm.

Trong không gian đượm mùi hương trầm, ông Phượng Quầy Lìn – Trưởng tộc họ Phượng, khuôn mặt hằn in dấu vết thời gian nhưng đôi mắt sáng quắc, đang cẩn trọng kiểm tra từng xấp tiền mã. Ông bảo: "Số lượng tiền mã cần phải chuẩn bị đủ để trình báo tổ tiên, không được thiếu sót, đó là tấm lòng, là lễ vật để bề trên chứng giám cho con cháu". Sự kỹ lưỡng của người trưởng tộc là khởi đầu cho một buổi lễ suôn sẻ và linh thiêng.

Không khí Lễ cấp sắc tại Hồ Thầu không chỉ náo nhiệt bởi tiếng cười nói của dân bản mà còn toát lên vẻ uy nghiêm lạ thường khi hội đồng thầy cúng xuất hiện. Để lo trọn vẹn phần "hồn" cho 9 người đàn ông dòng họ Phượng, buổi lễ quy tụ tới 6 vị thầy cao tay ấn, đảm nhận các vai trò: Khòi déo, Diền déo, Trềnh mềnh, Sầu píu, Khòi tàn và Sám phát.

Trong sắc áo đỏ rực rỡ in hoa văn trắng, đầu đội mũ chóp nhọn tua rua, các thầy như những đốm lửa thiêng nổi bật giữa không gian nhà sàn. Ở góc trang trọng nhất, Thầy Cả Triệu Quầy Rồng đang tĩnh tâm, dồn hết thần lực vào ngọn bút lông để viết Sớ. Từng nét chữ hiện ra trên giấy bản là từng lời cầu khẩn, gửi gắm mong ước bình an lên tổ tiên.

Ngồi cạnh bên, Thầy Triệu Chòi Hín – vị cao niên uy tín trong vùng – chậm rãi lật giở những trang sách cổ đã ố màu thời gian. Tạm dừng tiếng đọc trầm bổng hòa vào gió ngàn, ông Hín chia sẻ: "Sách của người Dao mình quý lắm. Đọc sách trong lễ này không chỉ để mời thần linh, mà quan trọng hơn là để răn dạy con cháu đạo lý làm người. Những lời trong sách phải đọc thật tâm, để chữ thánh hiền ngấm vào người được cấp sắc thì sau này tâm họ mới sáng, đức họ mới bền được”.

Đúng 21h đêm đầu tiên, không khí trở nên huyền bí. Sau lời chia sẻ tâm huyết, thầy cúng thứ 5 (Khòi tàn) bắt đầu nghi lễ mời tổ tiên và vua trời. Tiếng tù và bằng sừng trâu cất lên 7 hồi rền vang, xé toạc màn đêm tĩnh mịch. Bên 5 đàn cúng bày biện đủ đầy gà, lợn, thời khắc linh thiêng nhất đã điểm, các "sứ giả" bắt đầu hành trình kết nối cõi thực và cõi thiêng.

Nếu phần lễ tế là sự tĩnh tại, uy nghiêm thì màn thực hành nghi thức lại là phần hồn cốt sôi động và hào sảng nhất của buổi lễ. Trong không gian đặc quánh mùi hương trầm, tiếng chuông nhạc (Mà lình), tiếng chiêng, tiếng trống dồn dập hòa vào nhau tạo nên một âm hưởng thôi thúc, giục giã.

Đây là lúc 9 người đàn ông họ Phượng bước vào thử thách cam go nhất: Vũ điệu của người trưởng thành. Không chỉ ngồi thụ lễ, họ phải thực hành các điệu múa cổ truyền liên tục trong nhiều giờ đồng hồ. “Rích rắc, rích rắc…” – âm thanh của chùm chuông lắc trên tay hòa nhịp với từng bước chân trần trên sàn gỗ. Hết ngồi rồi đứng, nhún nhảy tiến lên, lùi xuống, quay vòng… Những động tác lặp đi lặp lại ấy không đơn thuần là vũ đạo, mà là bài kiểm tra khắc nghiệt về thể lực, sức bền và sự kiên trì – những phẩm chất buộc phải có của một người đàn ông trụ cột gia đình.

Vừa hoàn thành một hiệp múa dài, mồ hôi ướt đẫm lưng áo, anh Phượng Thanh Quân– một trong những người được cấp sắc chia sẻ: “Múa trong lễ cấp sắc không giống múa văn nghệ đâu. Tay lắc chuông, chân nhún theo nhịp điệu của thầy cúng, có những lúc đôi chân mỏi nhừ muốn khuỵu xuống, nhưng tiếng chuông và niềm tin rằng tổ tiên đang nhìn mình đã vực tôi dậy. Vượt qua được cơn mỏi mệt này, mình mới thấy bản lĩnh của mình cứng cỏi hơn”.

Khi thử thách về thể xác đi qua, khoảnh khắc linh thiêng nhất ùa tới: Lễ lên đèn. Không gian chùng xuống, tĩnh lặng hơn để đón nhận ánh sáng tri thức. Thầy Triệu Văn Bảo với đôi tay cẩn trọng, từ từ thắp lên những ngọn đèn nến lung linh. Khi ngọn đèn được đặt lên đỉnh đầu và hai vai của người thụ lễ, bóng tối bị đẩy lùi, nhường chỗ cho ánh sáng của đạo lý soi rọi vào tâm hồn. Đó là ngọn đèn soi đường, nhắc nhở người đàn ông Dao từ nay phải sống minh bạch, hướng thiện.

Giữa khói hương nghi ngút, thầy cúng long trọng đọc to tiểu sử 3 đời của người được cấp sắc. Hai tờ phiếu ghi danh tính, thứ bậc được viết xong. Trong tư thế quỳ trang nghiêm, đùi phủ khăn đỏ, người thụ lễ nín thở chờ đợi. Thầy cúng ném một tờ phiếu rơi nhẹ xuống đùi người thụ lễ – tờ giấy này họ sẽ giữ gìn như báu vật suốt đời. Tờ còn lại được hóa vàng, gửi theo làn khói về trời đất để báo cáo với thần linh.

Lau vội giọt mồ hôi còn vương trên trán sau những nghi thức liên tục, anh Phượng Chòi Chìu không giấu nổi niềm xúc động. Dù đã là cha của những đứa trẻ, nhưng phải đến giây phút này, anh mới thấy mình thực sự "lớn". Anh Phẫu bộc bạch: “32 tuổi, nhưng trước khi làm lễ này, mình vẫn cảm thấy chưa đủ đầy. Giờ đây, được các thầy soi đèn, được tổ tiên chứng giám và dòng họ công nhận, mình thấy tự hào lắm. Từ nay mình đã đủ tư cách gánh vác việc lớn của làng, của họ. Cái danh hiệu ‘người trưởng thành’ này nặng lắm, nhưng cũng vinh quang lắm”.

Lễ cấp sắc khép lại, nhưng dư âm và giá trị của nó thì còn mãi. Đây không đơn thuần là tín ngưỡng, mà là một lớp học lớn về đạo đức và nhân sinh quan.

Giá trị lớn nhất đọng lại chính là những lời răn dạy trong bài cúng và sách cổ mà thầy Triệu Chòi Hín đã đọc. Đó là những lời thề trước thần linh: Tuyệt đối không làm điều ác, phải tôn sư trọng đạo, hiếu kính cha mẹ, chung thủy với bạn bè, không lừa lọc, không phản bội. Những giá trị đạo đức ấy được trao truyền qua "tờ giấy cấp sắc" mà mỗi người đàn ông sẽ giữ bên mình như một tấm "thẻ căn cước" về phẩm hạnh.

Bên cạnh giá trị giáo dục, Lễ cấp sắc dòng họ Phượng còn là một bảo tàng sống động của nghệ thuật. Từ những bức tranh thờ, những hình cắt giấy trang trí cầu kỳ thể hiện trình độ thẩm mỹ cao, đến những điệu múa dân gian uyển chuyển đã được cải biên để bước lên sân khấu nghệ thuật quần chúng.

“Quá Tăng” của người Dao nói chung và dòng họ Phượng nói riêng chính là sợi dây neo giữ tâm hồn con người giữa dòng chảy hiện đại. Nó nhắc nhở mỗi người đàn ông về cội nguồn, về trách nhiệm sống hướng thiện, góp phần làm phong phú thêm bức tranh văn hóa đa sắc màu của mảnh đất Tuyên Quang.

Diệu Kỳ - Lê Hằng - Nguyễn Luyến

Nguồn Tuyên Quang : http://baotuyenquang.com.vn/multimedia/202601/doc-dao-le-qua-tang-o-ho-thau-0d92564/