Đòn bẩy M&A trong tiến trình tái cấu trúc doanh nghiệp Việt Nam: Từ nhận diện điểm nghẽn đến giải pháp kiến tạo

2 giờ trướcBài gốc

Hoạt động M&A tại Việt Nam đang cho thấy những dấu hiệu phục hồi rõ nét. Ảnh minh họa

Quá trình phát triển kinh tế thị trường luôn đi kèm với sự phân bổ lại nguồn lực, trong đó mua bán và sáp nhập doanh nghiệp nổi lên như một công cụ đắc lực giúp nâng cao hiệu quả sử dụng vốn. Thông qua M&A, các doanh nghiệp không chỉ rút ngắn thời gian phát triển nội bộ mà còn nhanh chóng tiếp cận được những thị trường mới, tệp khách hàng tiềm năng, công nghệ tiên tiến và đội ngũ nhân sự giàu kinh nghiệm. Tại Việt Nam, hoạt động này đã chứng kiến sự bứt phá mạnh mẽ kể từ khi hội nhập kinh tế quốc tế sâu rộng, đặc biệt là sau khi gia nhập Tổ chức Thương mại Thế giới. Hơn một thập kỷ qua, thị trường đã ghi nhận hàng loạt thương vụ quy mô trong các lĩnh vực then chốt như tài chính, ngân hàng, bất động sản, bán lẻ, công nghệ và y tế. Những thương vụ này đóng vai trò chất xúc tác quan trọng trong việc tái cấu trúc các ngành kinh tế và khơi thông dòng vốn đầu tư. Bước sang giai đoạn 2025-2030, trong khi kinh tế Việt Nam tiếp tục duy trì triển vọng tăng trưởng tích cực, các doanh nghiệp lại phải đối mặt với những yêu cầu ngày càng khắt khe về minh bạch tài chính, chuyển đổi số và các tiêu chuẩn quản trị rủi ro. Do đó, việc nghiên cứu toàn diện lợi ích của M&A và xây dựng khung chính sách hỗ trợ là một đòi hỏi mang tính cấp thiết về mặt thực tiễn.

Bức tranh thị trường M&A tại Việt Nam

Trải qua giai đoạn trầm lắng do tác động của đại dịch và sự suy giảm của thị trường vốn toàn cầu, hoạt động M&A tại Việt Nam đang cho thấy những dấu hiệu phục hồi rõ nét nhờ nền tảng vĩ mô ổn định, xu hướng giảm lãi suất và nhu cầu tái cơ cấu mạnh mẽ. Bước vào năm 2025, sự khởi sắc này được lượng hóa bằng những con số ấn tượng khi báo cáo của KPMG ghi nhận khoảng hai trăm thương vụ với tổng giá trị giao dịch đạt mức năm tỷ đô la Mỹ, đánh dấu mức tăng ba mươi phần trăm so với năm trước đó. Dòng vốn đầu tư hiện nay có xu hướng tập trung vào các doanh nghiệp sở hữu nền tảng tài chính vững chắc, mô hình kinh doanh bền vững và tiềm năng tăng trưởng dài hạn. Đặc biệt, các nhà đầu tư ngày càng thể hiện sự thận trọng khi đặt trọng tâm vào chất lượng lợi nhuận, dòng tiền, tính minh bạch của báo cáo tài chính và khả năng tích hợp sau giao dịch thay vì chỉ chạy theo quy mô doanh thu. Những lĩnh vực đang trở thành điểm nóng thu hút M&A bao gồm bất động sản, bán lẻ, hàng tiêu dùng, tài chính, năng lượng tái tạo và công nghệ. Cùng với xu thế chuyển đổi số và phát triển kinh tế xanh, những doanh nghiệp làm chủ công nghệ, sở hữu dữ liệu khách hàng lớn hoặc tài sản năng lượng sạch đang trở thành mục tiêu săn đón hàng đầu trên thị trường.

Lợi ích đa chiều từ hoạt động M&A

Lợi ích cốt lõi và rõ nét nhất của hoạt động M&A là khả năng tạo ra giá trị cộng hưởng, nơi thực thể sau sáp nhập kiến tạo được giá trị vượt trội so với tổng thể các phần rời rạc ban đầu. Giá trị này được kết tinh từ việc tiết kiệm chi phí vận hành, gia tăng doanh thu, tối ưu hóa hệ thống phân phối và chia sẻ nền tảng công nghệ. Tại Việt Nam, nghiên cứu của PwC vào năm 2023 đã chỉ ra rằng khoảng bảy mươi lăm phần trăm các thương vụ M&A đạt được giá trị cộng hưởng vượt kỳ vọng, trong đó các doanh nghiệp bán lẻ và công nghệ ghi nhận mức tăng trưởng doanh thu trung bình lên đến hai mươi phần trăm sau sáp nhập. Bên cạnh đó, M&A đóng vai trò như một đòn bẩy giúp doanh nghiệp mở rộng quy mô và thị phần một cách thần tốc. Thay vì phải mất nhiều năm để xây dựng hệ thống từ con số không, doanh nghiệp có thể ngay lập tức tiếp quản tài sản, khách hàng và đội ngũ vận hành sẵn có. Minh chứng rõ nét nằm ở ngành bất động sản, nơi các thương vụ sáp nhập đã giúp một số đơn vị gia tăng thị phần lên tới ba mươi phần trăm chỉ trong vòng một năm.

Về mặt tài chính, M&A giúp cải thiện cấu trúc vốn, gia tăng khả năng tiếp cận tín dụng và nâng cao mức độ tín nhiệm với nhà đầu tư. Thực tế cho thấy, sáu mươi phần trăm doanh nghiệp tham gia M&A đã huy động thêm được nguồn vốn đầu tư xấp xỉ một tỷ đô la Mỹ sau khi hoàn tất giao dịch. Đặc biệt đối với các doanh nghiệp vừa và nhỏ thường xuyên gặp rào cản về vốn, sự tham gia của nhà đầu tư chiến lược mang lại nguồn lực tài chính sống còn cùng kinh nghiệm quản trị quốc tế. Song song với đó, hiệu quả hoạt động sau sáp nhập thường được cải thiện từ mười lăm đến hai mươi lăm phần trăm nhờ vào việc áp dụng các tiêu chuẩn quản trị rủi ro, kiểm soát nội bộ và minh bạch tài chính tiên tiến từ đối tác.

Trong bối cảnh kỷ nguyên số, M&A còn là kênh chuyển giao công nghệ hữu hiệu, giúp các doanh nghiệp truyền thống rút ngắn con đường số hóa. Khoảng bốn mươi phần trăm các thương vụ trong lĩnh vực công nghệ đã thực hiện chuyển giao thành công, giúp doanh nghiệp nội địa tiết kiệm đến hai mươi lăm phần trăm chi phí nghiên cứu và phát triển công nghệ mới. Dưới lăng kính vĩ mô, báo cáo của Ngân hàng Thế giới năm 2024 nhận định M&A đã hỗ trợ tái cấu trúc thành công khoảng mười lăm phần trăm doanh nghiệp yếu kém, qua đó cứu vãn hàng triệu việc làm và góp phần ổn định nền kinh tế sau các cú sốc khủng hoảng.

Những điểm nghẽn kìm hãm thị trường M&A

Dù mang lại những tác động tích cực to lớn, thị trường M&A Việt Nam vẫn đang bị kìm hãm bởi một số rào cản mang tính cơ cấu. Trở ngại lớn nhất xuất phát từ hệ thống pháp luật phân tán, nơi các giao dịch chịu sự điều chỉnh chồng chéo của nhiều văn bản như Luật Doanh nghiệp, Luật Đầu tư, Luật Chứng khoán, Luật Cạnh tranh và hàng loạt quy định chuyên ngành khác. Sự thiếu đồng bộ này buộc các nhà đầu tư phải tiêu tốn một lượng lớn thời gian và chi phí tuân thủ để xác định đúng quy trình pháp lý áp dụng. Kéo theo đó là tình trạng thủ tục phê duyệt bị kéo dài, đặc biệt là đối với các giao dịch có yếu tố nước ngoài hoặc liên quan đến các tài sản kinh doanh có điều kiện, làm gia tăng rủi ro chậm tiến độ hoàn tất thương vụ.

Cùng với rào cản pháp lý, sự thiếu minh bạch trong hệ thống tài chính nội bộ của nhiều doanh nghiệp cũng là một điểm nghẽn nghiêm trọng. Việc thiếu vắng các báo cáo tài chính được kiểm toán, dữ liệu kế toán không đồng nhất và thông tin về công nợ hay nghĩa vụ thuế bị che giấu đã trực tiếp làm kéo dài quá trình thẩm định và đẩy rủi ro định giá lên cao. Thêm vào đó, thị trường cung cấp dịch vụ hỗ trợ M&A chuyên sâu như thẩm định tài chính hay tư vấn tích hợp hiện tại phát triển thiếu đồng đều, chủ yếu chỉ phục vụ các thương vụ quy mô lớn, khiến các doanh nghiệp vừa và nhỏ gặp vô vàn khó khăn trong việc tiếp cận các hỗ trợ chuyên môn. Cuối cùng, thách thức hậu M&A vẫn chưa được quan tâm đúng mức, dẫn đến hệ lụy là một thương vụ có thể thất bại trong việc tạo ra giá trị cộng hưởng nếu hai bên xảy ra xung đột về văn hóa doanh nghiệp, nền tảng hệ thống và chiến lược quản trị nhân sự.

Kiến tạo môi trường M&A minh bạch và an toàn

Để giải phóng toàn bộ tiềm năng của thị trường, một hệ thống chính sách đồng bộ và kiến tạo là điều kiện tiên quyết. Trước tiên, cơ quan quản lý cần khẩn trương rà soát, hoàn thiện khung pháp lý về M&A nhằm bảo đảm sự thống nhất, minh bạch giữa các bộ luật liên quan, đồng thời xây dựng các cơ chế hướng dẫn rõ ràng cho từng loại hình giao dịch đặc thù. Sự đồng bộ này phải đi kèm với nỗ lực đơn giản hóa các thủ tục hành chính, nghiên cứu áp dụng cơ chế một cửa liên thông và tăng cường ứng dụng công nghệ số trong việc tiếp nhận hồ sơ nhằm rút ngắn thời gian phê duyệt cho các nhà đầu tư.

Về phía thị trường, việc nâng cao tính minh bạch thông tin tài chính cần được đặt lên hàng đầu. Nhà nước cần có các biện pháp khuyến khích doanh nghiệp thực hiện kiểm toán tự nguyện, chuẩn hóa dữ liệu kế toán và siết chặt các yêu cầu công bố thông tin đối với công ty đại chúng liên quan đến mục tiêu, cơ sở định giá và tác động tài chính của thương vụ. Để hỗ trợ kỹ thuật cho quá trình này, Việt Nam cần thúc đẩy mạnh mẽ sự phát triển của hệ sinh thái dịch vụ tư vấn M&A chuyên nghiệp, bao gồm các dịch vụ định giá, thẩm định pháp lý và tư vấn tích hợp, đồng thời xây dựng các chương trình đào tạo, hướng dẫn thực hành chuyên sâu dành riêng cho khối doanh nghiệp vừa và nhỏ.

Song song đó, lộ trình áp dụng các chuẩn mực báo cáo tài chính quốc tế và nâng cao chuẩn mực quản trị công ty cần được đẩy nhanh, nhằm tăng trách nhiệm giải trình và xóa bỏ rào cản khác biệt với thông lệ quốc tế. Cuối cùng, chính sách hỗ trợ không nên chỉ khép lại khi giao dịch hoàn tất về mặt pháp lý, mà cần mở rộng sang giai đoạn hậu M&A thông qua các chương trình tư vấn về quản trị thay đổi, tích hợp văn hóa và tái cấu trúc nhân sự, bảo đảm thương vụ thực sự kiến tạo được những giá trị thực tế bền vững.

Mua bán và sáp nhập đang khẳng định vị thế là một công cụ quan trọng không thể thiếu trong chiến lược phát triển doanh nghiệp và tiến trình tái cấu trúc nền kinh tế Việt Nam. Thông qua các tác động tích cực đa chiều từ việc tạo ra giá trị cộng hưởng, mở rộng quy mô, cải thiện năng lực tài chính, nâng cao quản trị đến việc tiếp cận nền tảng công nghệ số, M&A đang trực tiếp góp phần phân bổ lại nguồn lực vĩ mô một cách hiệu quả. Dẫu vậy, để duy trì đà tăng trưởng bền vững của thị trường, việc tháo gỡ triệt để các rào cản về pháp lý, hành chính và khắc phục sự thiếu minh bạch thông tin tài chính là yêu cầu mang tính cấp bách. Bước vào giai đoạn 2025-2026, tư duy quản lý nhà nước đối với M&A cần chuyển dịch mạnh mẽ từ trạng thái "cho phép giao dịch" sang chủ động kiến tạo một môi trường thị trường minh bạch, an toàn và bảo vệ quyền lợi tối đa cho các nhà đầu tư. Nếu các chính sách được thực thi một cách đồng bộ, M&A sẽ vươn mình trở thành kênh thu hút vốn chiến lược, tạo động lực mạnh mẽ cho đổi mới sáng tạo và đóng góp thiết thực vào mục tiêu tăng trưởng kinh tế dài hạn trong giai đoạn mới./.

TS. ĐỖ KIỀU OANH - TRỊNH THÁI BÌNH

Nguồn Kiểm Toán : https://baokiemtoan.vn/bai-viet/don-bay-ma-trong-tien-trinh-tai-cau-truc-doanh-nghiep-viet-nam-tu-nhan-dien-diem-nghen-den-giai-phap-kien-tao-