Đồng bằng sông Cửu Long giảm dần diện tích lúa để thích ứng biến đổi khí hậu

một giờ trướcBài gốc

Đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL) – vùng sản xuất lúa gạo lớn nhất cả nước – đang chứng kiến xu hướng giảm dần diện tích canh tác lúa. Đây không còn là hiện tượng cục bộ mà đang trở thành định hướng phát triển ở nhiều địa phương, khi hiệu quả kinh tế từ cây lúa ngày càng thấp trong bối cảnh chi phí đầu vào tăng cao; biến đổi khí hậu diễn biến khốc liệt và nhu cầu tái cơ cấu nông nghiệp ngày càng cấp thiết.

Giá lúa gần 10 năm dao động tăng rất ít trong khi vật tư nông nghiệp tăng cao. Ảnh: T.L

Theo số liệu từ Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật, diện tích sản xuất lúa vụ đông xuân 2025–2026 tại ĐBSCL đạt gần 1,2 triệu ha, giảm hơn 26.000 ha so với cùng kỳ năm trước. Dự kiến vụ thu đông 2026 tiếp tục giảm mạnh diện tích xuống khoảng 639.000 ha nhằm chủ động ứng phó nguy cơ hạn hán và xâm nhập mặn do El Nino quay trở lại.

Sự thay đổi này cho thấy ngành nông nghiệp đang chuyển từ tư duy “tăng sản lượng” sang “tăng giá trị”, giảm lệ thuộc vào cây lúa truyền thống để thích ứng với điều kiện tự nhiên và thị trường mới.

Tại hội nghị sơ kết sản xuất trồng trọt vụ đông xuân 2025–2026 tổ chức ở Đồng Tháp, bà Nguyễn Thị Lê, Phó chi cục trưởng Chi cục trồng trọt và bảo vệ thực vật tỉnh An Giang - cho biết: Sau khi sáp nhập với tỉnh Kiên Giang, địa phương có khoảng 1,3 triệu ha gieo trồng lúa mỗi năm. Tuy nhiên, diện tích này đang dần thu hẹp do chuyển sang phát triển hạ tầng giao thông, công nghiệp và do hiệu quả kinh tế cây lúa ngày càng giảm.

Theo bà Lê, áp lực lớn nhất hiện nay nằm ở thu nhập của người nông dân. Giá lúa suốt nhiều năm gần như không tăng đáng kể. Thậm chí, có loại thấp hơn 100–200 đồng/kg so với cách đây một thập niên. Trong khi đó, giá phân bón và vật tư nông nghiệp tăng gấp 2–3 lần khiến chi phí sản xuất đội lên rất cao.

“Lợi nhuận của người trồng lúa rất bấp bênh, khiến nông dân không còn động lực sản xuất”, bà Nguyễn Thị Lê nhận định.

TS. Nguyễn Văn Hùng, Chuyên gia cao cấp Viện nghiên cứu lúa gạo Quốc tế nói về canh tác lúa giảm phát thải. Ảnh: Văn Kim Khanh

Đáng chú ý, UBND tỉnh An Giang đã đề xuất Chính phủ cho giảm hơn 30.000 ha chỉ tiêu đất lúa. Theo bà Lê, nhiều địa phương hiện phản ánh nông dân không muốn xuống giống vụ hè thu 2026 vì lo ngại càng sản xuất càng thua lỗ.

Trong nhiều năm, ĐBSCL từng được xem là “vựa lúa” bảo đảm an ninh lương thực quốc gia và phục vụ xuất khẩu. Nhưng chính việc chạy theo sản lượng đã khiến nhiều vùng đất bị khai thác quá mức, phụ thuộc lớn vào phân bón hóa học, thuốc bảo vệ thực vật và nguồn nước ngọt.

Biến đổi khí hậu càng làm cho mô hình canh tác cũ trở nên thiếu bền vững. Những đợt hạn hán lịch sử, xâm nhập mặn kéo dài và hiện tượng El Nino xuất hiện với tần suất cao khiến nhiều vùng ven biển không còn phù hợp sản xuất lúa ba vụ.

Theo cảnh báo của ngành nông nghiệp, El Nino trong giai đoạn cuối năm 2026 và mùa khô 2027 có thể gây thiếu nước nghiêm trọng tại nhiều khu vực ĐBSCL. Vì vậy, nhiều địa phương được khuyến cáo chủ động cắt giảm vụ thu đông ở những vùng không bảo đảm nguồn nước hoặc hệ thống thủy lợi yếu.

Không chỉ An Giang, tỉnh Đồng Tháp cũng đang xây dựng đề án chuyển đổi đất lúa kém hiệu quả sang mục đích sử dụng có giá trị kinh tế cao hơn. Địa phương này rà soát toàn bộ diện tích canh tác để xác định những vùng trồng lúa lợi nhuận thấp nhằm chuyển sang cây ăn trái, nuôi thủy sản hoặc phát triển phi nông nghiệp.

Người nông dân từng bước nâng cao trình độ và chuyên nghiệp trong khi thu nhập của nông dân chậm cải thiện. Ảnh: T.L

Tại Cần Thơ, gần 3.148 ha đất lúa dự kiến được chuyển đổi sang cây trồng khác hoặc kết hợp nuôi trồng thủy sản. Mục tiêu là nâng cao giá trị trên cùng đơn vị diện tích và thích ứng tốt hơn với biến đổi khí hậu.

Nhiều chuyên gia cho rằng đây là bước chuyển tất yếu. Trong bối cảnh nhu cầu tiêu dùng toàn cầu thay đổi, thị trường không còn ưu tiên số lượng lớn mà yêu cầu sản phẩm chất lượng cao, phát thải thấp và có khả năng truy xuất nguồn gốc rõ ràng.

Ông Lê Thanh Tùng, Tổng Thư ký Ngành hàng lúa gạo cho rằng, việc giảm diện tích đất lúa không đồng nghĩa giảm vai trò của ngành lúa gạo, mà là tổ chức lại sản xuất theo hướng hiệu quả hơn.

Theo ông Tùng, Việt Nam vẫn đủ khả năng bảo đảm an ninh lương thực dù diện tích lúa giảm, bởi năng suất và chất lượng ngày càng cải thiện nhờ ứng dụng khoa học công nghệ, cơ giới hóa và giống mới.

“Không thể tiếp tục phát triển theo hướng tăng diện tích bằng mọi giá. Điều quan trọng là nâng giá trị hạt gạo, nâng thu nhập cho nông dân và sử dụng tài nguyên đất, nước hiệu quả hơn”, ông Lê Thanh Tùng nhấn mạnh.

Ông cho rằng quá trình chuyển đổi cần được thực hiện theo quy hoạch, tránh tình trạng chạy theo phong trào hoặc tự ý chuyển đổi đất lúa gây mất cân đối sản xuất.

Hiện ngành nông nghiệp đang thúc đẩy mạnh Đề án một triệu ha lúa chất lượng cao, phát thải thấp ở ĐBSCL. Đến nay, các địa phương có kế hoạch đăng ký khoảng 860.000 ha tham gia đề án này trong thời gian tới.

Mô hình sản xuất mới tập trung giảm lượng giống gieo sạ, giảm phân bón, giảm thuốc bảo vệ thực vật và áp dụng kỹ thuật tưới ngập khô xen kẽ nhằm tiết kiệm nước, giảm phát thải carbon và hạ chi phí sản xuất.

Đây được xem là hướng đi quan trọng để nâng giá trị hạt gạo Việt Nam trong bối cảnh cạnh tranh quốc tế ngày càng gay gắt. Thay vì chỉ xuất khẩu gạo số lượng lớn với giá thấp, ngành lúa gạo đang hướng đến phân khúc gạo chất lượng cao, gạo thơm và gạo phát thải thấp.

Biến đổi khí hậu là thách thức lớn nhất với nông dân ĐBSCL. Ảnh: T.L

Các chuyên gia cũng nhận định giảm diện tích lúa không phải là bước lùi của nông nghiệp ĐBSCL, mà là quá trình tái cấu trúc cần thiết để thích ứng với điều kiện tự nhiên mới. Khi biến đổi khí hậu ngày càng khốc liệt, việc duy trì mô hình sản xuất cũ sẽ khiến người nông dân chịu nhiều rủi ro hơn.

Tuy nhiên, bài toán lớn nhất vẫn là bảo đảm hài hòa giữa chuyển đổi kinh tế và an ninh lương thực quốc gia. Trong bối cảnh thế giới còn nhiều bất ổn về nguồn cung lương thực, ĐBSCL vẫn giữ vai trò đặc biệt quan trọng đối với an ninh lúa gạo của Việt Nam.

Vì vậy, việc giảm diện tích lúa hiện nay được xem là sự điều chỉnh có tính toán, nhằm tạo ra nền nông nghiệp hiệu quả hơn, thích ứng tốt hơn với khí hậu và mang lại thu nhập bền vững hơn cho người dân vùng ĐBSCL.

Văn Kim Khanh

Nguồn Một Thế Giới : https://1thegioi.vn/dong-bang-song-cuu-long-giam-dan-dien-tich-lua-de-thich-ung-bien-doi-khi-hau-251911.html