Eugene H. Trinh - nhà khoa học gốc Việt và hành trình bay vào vũ trụ

4 giờ trướcBài gốc

Eugene Trịnh (bìa trái) cùng các thành viên của phi hành đoàn Columbia lịch sử năm 1992 - Ảnh: NASA

Tiến sĩ Eugene H. Trinh được giới khoa học quốc tế ghi nhận như một trong những nhà nghiên cứu tiêu biểu của ngành vật lý ứng dụng và khoa học không gian. Đối với người Việt Nam, tên tuổi của ông không chỉ gắn với danh xưng “người Mỹ gốc Việt đầu tiên bay vào vũ trụ”, mà còn là niềm tự hào về trí tuệ Việt Nam hiện diện trong cộng đồng khoa học toàn cầu.

Từ Sài Gòn đến Paris

Tiến sĩ Eugene H. Trinh (tên tiếng Việt: Trịnh Hữu Châu) sinh năm 1950 tại Sài Gòn. Khi mới 2 tuổi, ông cùng gia đình chuyển sang Paris sinh sống. Với gia đình Trịnh, Paris không chỉ là nơi an cư, mà còn là môi trường mở ra khả năng tiếp cận với một nền văn hóa và học thuật tiên tiến.

Tuổi thơ và niên thiếu của tiến sĩ Eugene H. Trinh gắn liền với đời sống nhập cư. Cha mẹ ông phải thích ứng với ngôn ngữ, việc làm và nhịp sống Pháp, đồng thời vẫn giữ nền nếp gia đình Việt qua cách giáo dục con cái, duy trì ngôn ngữ và văn hóa trong gia đình. Chính nền tảng song hành này giúp ông lớn lên trong không gian Pháp nhưng vẫn ý thức về cội nguồn Việt Nam. Sự kết hợp giữa gốc gác và hội nhập dần trở thành một phần trong bản lĩnh của Eugene Trinh.

Tiến sĩ Eugene H. Trinh thời trẻ - Ảnh tư liệu

Trong môi trường giáo dục Pháp, tiến sĩ Eugene H. Trinh theo học tại Trường trung học Lyceé Michelet, một cơ sở giáo dục danh tiếng ngoại ô Paris. Năm 1968, ông tốt nghiệp phổ thông với bằng tú tài (Baccalaureát), đánh dấu bước ngoặt quan trọng trên con đường học tập. Ngay từ những năm trung học, ông sớm bộc lộ năng khiếu nổi bật ở toán học và vật lý. Niềm say mê các môn khoa học tự nhiên thể hiện qua sự kiên nhẫn giải các bài toán khó, sự hứng thú trong giờ thí nghiệm và thói quen tìm tòi tài liệu ngoài sách giáo khoa. Đó không chỉ là dấu hiệu của năng lực bẩm sinh mà còn phản ánh tính cách bền bỉ, thích đào sâu vấn đề của ông.

Sự trưởng thành trong một môi trường giáo dục kỷ luật của Pháp, kết hợp với nền tảng văn hóa gia đình Việt đã tạo nên một thế hệ trẻ di cư có ý chí vươn lên bằng tri thức. Năm 1968, khi vừa tốt nghiệp trung học, Eugene Trinh có quyết định mang tính bước ngoặt: sang Mỹ để tiếp tục con đường học thuật. Chính quyết định này mở ra một hành trình mới, đưa ông đến với NASA và chuyến bay lịch sử vào vũ trụ.

Khởi đầu nghiên cứu khoa học trên đất Mỹ

Với nền tảng học tập vững chắc từ Pháp, khi đặt chân đến Mỹ, tiến sĩ Eugene H. Trinh tự tin ghi danh vào Đại học Columbia ở New York để theo học ngành kỹ thuật và vật lý ứng dụng. Năm 1972, ông tốt nghiệp cử nhân khoa học, mở ra bước khởi đầu trong hành trình tiếp cận nền khoa học Mỹ hiện đại. Đây là giai đoạn các lĩnh vực khoa học vật liệu, động lực học chất lỏng và công nghệ vũ trụ tại Mỹ phát triển mạnh mẽ, tạo môi trường thuận lợi cho những sinh viên trẻ nuôi dưỡng khát vọng nghiên cứu. Việc Eugene Trinh nhanh chóng hòa nhập vào dòng chảy học thuật ấy cho thấy năng lực thích ứng vượt trội của một trí thức gốc Việt trong bối cảnh quốc tế cạnh tranh khốc liệt.

Từ Đại học Columbia, ông tiếp tục theo học tại Đại học Yale, một trong những trung tâm nghiên cứu hàng đầu thế giới. Trong giai đoạn 1974-1977, ông lần lượt hoàn tất 3 văn bằng sau đại học: Thạc sĩ khoa học (1974), thạc sĩ triết học (1975) và tiến sĩ vật lý ứng dụng (1977). Luận án tiến sĩ của ông tập trung nghiên cứu hành vi chất lỏng, các hiện tượng bề mặt, dao động trong hệ vi mô và kỹ thuật đo đạc có độ chính xác cao. Các nhóm nghiên cứu nơi ông cộng tác đều đề cao sự kết hợp chặt chẽ giữa mô hình toán học và thiết kế thí nghiệm, một cách tiếp cận toàn diện và hiện đại. Chính trong môi trường này, Eugene Trinh đã rèn luyện thói quen cân bằng giữa lý thuyết và thực nghiệm, một phẩm chất khoa học đặc biệt quan trọng cho những nghiên cứu vi trọng lực sau này.

Những năm tháng được đào tạo ở Columbia và Yale đã giúp Eugene Trinh xây dựng một nền tảng tri thức vững chắc và hình thành phong cách nghiên cứu cân bằng giữa lý thuyết và thực nghiệm. Kinh nghiệm làm việc trong các nhóm liên ngành, cùng việc tham gia công bố nghiên cứu trên các tạp chí khoa học quốc tế, đã đưa ông trở thành một trong số ít học giả gốc Á được ghi nhận trong giới khoa học Mỹ lúc bấy giờ. Chính sự chuẩn bị toàn diện ấy đã mở ra cho Eugene Trinh cơ hội đặc biệt để được gia nhập NASA đầu thập niên 1980, khởi đầu một hành trình khoa học đầy dấu ấn.

Dấu ấn người gốc Việt tại NASA

Năm 1979, tiến sĩ Eugene H. Trinh gia nhập Phòng thí nghiệm Động cơ phản lực (Jet Propulsion Laboratory, JPL), một trung tâm nghiên cứu của Viện Công nghệ California (Caltech) trực thuộc NASA. JPL từ lâu được coi là một trong những cái nôi của khoa học và công nghệ không gian Mỹ, nơi hội tụ các chương trình thăm dò liên hành tinh, nghiên cứu Trái đất và phát triển vật lý ứng dụng. Chính tại đây, Eugene Trinh bắt đầu gắn bó với các thí nghiệm về chất lỏng và vật liệu trong điều kiện vi trọng lực, lĩnh vực sau này trở thành dấu ấn khoa học nổi bật nhất của ông.

Tiến sĩ Eugene H. Trinh khi làm việc tại NASA - Ảnh: NASA

Trong nghiên cứu vi trọng lực, câu hỏi trung tâm đặt ra là khi loại bỏ trọng lực, yếu tố vốn chi phối hầu hết các thí nghiệm trên mặt đất, thì các hệ vật lý sẽ vận hành ra sao. Các nhà khoa học kỳ vọng rằng việc loại bỏ tác động của thành bình chứa và trọng lực sẽ giúp quan sát thuần khiết hơn những quy luật bề mặt, quá trình kết hợp và tách giọt, sự kết tinh và sự hình thành hợp kim.

Để tìm lời giải, NASA phát triển các thiết bị có khả năng giữ mẫu vật trong trạng thái không tiếp xúc, tiêu biểu là công nghệ levitation bằng sóng âm. Với hệ thống này, một giọt chất lỏng có thể được treo lơ lửng, không bị tác động bởi thành bình chứa, từ đó cho phép đo đạc chính xác các dao động, chuyển động quay, độ ổn định bề mặt hay ảnh hưởng của chất hoạt diện. Tiến sĩ Eugene H. Trinh tham gia sâu vào quá trình thiết kế, chuẩn hóa và vận hành những thí nghiệm tiên phong như vậy, từ các chuyến bay parabola tạo vi trọng lực ngắn hạn đến các sứ mệnh tàu con thoi bay kéo dài nhiều ngày.

Điểm nổi bật trong sự nghiệp của ông không chỉ nằm ở vai trò một nhà nghiên cứu trực tiếp mà còn ở vị trí cầu nối giữa giới hàn lâm và NASA. Một mặt, ông công bố các kết quả nghiên cứu trên những tạp chí khoa học quốc tế, mặt khác ông tham gia tổ chức đề tài, xác lập ưu tiên kỹ thuật và xây dựng lộ trình cho các thí nghiệm bay. Sự kết hợp giữa tri thức chuyên sâu và năng lực tổ chức đã đưa tên tuổi tiến sĩ Eugene Trinh trở thành một trong số ít nhà khoa học gốc Á được NASA tín nhiệm mời trực tiếp phụ trách thí nghiệm trên quỹ đạo, một vinh dự đặc biệt đánh dấu dấu ấn người Việt trong nền khoa học vũ trụ Mỹ.

Chuyến bay lịch sử STS-50

Tháng 6.1992, tàu con thoi Columbia mang theo phòng thí nghiệm vi trọng lực của Mỹ trong sứ mệnh USML số 1. Nhiệm vụ kéo dài 13 ngày 19 giờ 30 phút và khi hạ cánh vào đầu tháng 7 đã trở thành một trong những chuyến bay khoa học dài ngày nhất của chương trình tàu con thoi tại thời điểm đó. Trong phi hành đoàn gồm 7 thành viên có 2 chuyên gia thí nghiệm được lựa chọn để trực tiếp vận hành thiết bị khoa học. Tiến sĩ Eugene H. Trinh là một trong hai người giữ vai trò trọng yếu ấy.

Ảnh tiến sĩ Eugene H. Trinh do NASA công bố trước chuyến bay chuyến bay STS-50

Trọng tâm công việc của ông trên quỹ đạo là vận hành hệ thí nghiệm động lực học giọt. Hệ này sử dụng trường âm học để cố định và điều khiển giọt chất lỏng trong khoang thí nghiệm, cho phép đo đạc dao động hình dạng, nghiên cứu quá trình hợp nhất giọt đơn và giọt kép, đánh giá ảnh hưởng của các chất hoạt diện lên sức căng bề mặt và độ ổn định giao diện. Trong điều kiện không còn đối lưu do trọng lực, các hiệu ứng bề mặt bộc lộ rõ ràng hơn và dữ liệu thu được giàu thông tin hơn. Từ đó, các mô hình dự đoán hành vi chất lỏng được kiểm chứng và tinh chỉnh, tạo cơ sở cho thiết kế công nghệ chế tạo vật liệu, tinh thể protein và thậm chí cả các quá trình liên quan tới dược phẩm trong môi trường vi trọng lực.

Tiến sĩ Eugene H. Trinh trong trang phục của NASA - Ảnh: NASA

Sứ mệnh không chỉ rộng về phạm vi đề tài mà còn sâu ở cách tiếp cận. Những thiết bị đo gia tốc, cảm biến hình ảnh tốc độ cao và hệ thống ghi nhận dữ liệu liên tục giúp đội ngũ nhà khoa học có được bộ số liệu hiếm có. Trong chuỗi ngày làm việc cường độ cao trên quỹ đạo, tiến sĩ Eugene Trinh giữ vai trò then chốt trong việc đảm bảo tính chính xác của quy trình vận hành, chuẩn hóa thao tác và ghi nhận dữ liệu đúng theo tiêu chuẩn đã được xác lập trước khi phóng.

Đội phi hành gia STS-50 trước bước lên tàu con thoi Columbia - Tiến sĩ Eugene H. Trinh (thứ 2 từ phải) - Ảnh: NASA

Tầm quan trọng của chuyến bay có thể nhìn ở 3 bình diện. Ở bình diện khoa học, đó là nguồn dữ liệu nền tảng về động lực học chất lỏng và vật liệu trong điều kiện vi trọng lực. Ở bình diện công nghệ, đó là bước chuẩn hóa quy trình điều khiển thí nghiệm phức tạp trong một phòng thí nghiệm bay, mở đường cho các giai đoạn nghiên cứu trên trạm vũ trụ sau này. Ở bình diện xã hội, đó là sức lan tỏa biểu tượng của một nhà khoa học gốc Việt trực tiếp tham gia một sứ mệnh không gian dài ngày.

Tiến sĩ Eugene H. Trinh thao tác thiết bị nghiên cứu bên trong khoang tàu con thoi Columbia - Ảnh: NASA

Với cộng đồng khoa học và người Việt yêu khoa học, chuyến bay ấy là một mốc tâm lý quan trọng. Nó gửi đi thông điệp rõ ràng rằng năng lực nghiên cứu của người Việt có thể và đã góp phần vào các lĩnh vực tinh hoa nhất. Trong những câu chuyện truyền cảm hứng dành cho thế hệ trẻ, hình ảnh tiến sĩ Eugene H. Trinh trong bộ đồ bay, miệt mài làm việc trong khoang thí nghiệm, thường xuyên được nhắc lại như một biểu tượng của nỗ lực bền bỉ, của kỷ luật và của niềm tin vào con đường khoa học. Sự kiện này cũng góp phần định hình một kỳ vọng lành mạnh: muốn đi xa trong khoa học cần đầu tư dài hạn cho nền tảng toán học, vật lý và kỹ thuật, cần kiên nhẫn với quy trình và trung thành với dữ liệu.

Không dừng lại ở phi hành gia

Sau chuyến bay STS-50, tiến sĩ Eugene H. Trinh tiếp tục gắn bó với NASA trong nhiều cương vị quan trọng. Ông tham gia điều phối các chương trình nghiên cứu sinh học và vật lý liên quan đến ảnh hưởng của trọng lực và vi trọng lực lên các hệ vật chất. Ở cấp quản lý, ông đóng vai trò xác định ưu tiên khoa học, xây dựng lời mời đề tài, phân bổ nguồn lực và kết nối các nhóm nghiên cứu từ trường đại học, phòng thí nghiệm quốc gia đến các đối tác quốc tế. Đây là công việc thầm lặng nhưng đòi hỏi tầm nhìn chiến lược, sự công tâm và kiến thức liên ngành sâu rộng.

Trong vai trò quản lý, tiến sĩ Eugene H. Trinh kiên định với nguyên tắc lấy câu hỏi khoa học làm trung tâm. Một thí nghiệm bay chỉ thực sự xứng đáng với chi phí và rủi ro nếu nó trả lời được một câu hỏi quan trọng mà môi trường trên mặt đất không thể giải đáp. Nguyên tắc này tưởng như hiển nhiên nhưng lại có ý nghĩa then chốt, giúp các nhóm nghiên cứu duy trì kỷ luật trong thiết kế thí nghiệm, tránh sa đà vào phô diễn công nghệ mà thiếu chiều sâu khoa học. Nhờ vậy, chuỗi thí nghiệm về vật liệu, tinh thể và chất lỏng trên các nền tảng không gian sau sứ mệnh USML tiếp tục tích lũy giá trị bền vững.

Bên cạnh điều phối nghiên cứu, tiến sĩ Eugene H. Trinh còn đảm nhận vai trò cầu nối học thuật, tham gia hội đồng chuyên gia, đánh giá công trình và phản biện chương trình. Ở bất cứ vị trí nào, ông vẫn giữ phong cách trầm tĩnh, dựa trên dữ liệu và tôn trọng quy trình. Chính điều đó đã góp phần định hình văn hóa nghiên cứu nghiêm cẩn trong lòng NASA, nơi các quyết định chiến lược và kỹ thuật luôn gắn chặt với chuẩn mực khoa học.

Nhìn quê hương từ vũ trụ

Trong chuyến bay STS-50, tiến sĩ Eugene H. Trinh từng kể lại một khoảnh khắc khiến ông không bao giờ quên. Khi con tàu Columbia bay qua bầu trời Đông Nam Á, dù phần lớn khu vực bị mây trắng bao phủ, có 3 lần ông nhìn thấy Việt Nam hiện ra ở dưới. “Những lần ấy khiến tôi nghĩ về cội nguồn, về quê hương nơi tôi sinh ra… Đó là Việt Nam! Tôi nhìn thấy quê hương mình từ không gian. Thật bình yên,” ông xúc động chia sẻ sau này.

Đối với một người đã rời Việt Nam từ khi còn rất nhỏ, khoảnh khắc ấy không chỉ là một trải nghiệm thiêng liêng mang tính cá nhân. Nó còn gợi mở một mạch kết nối bền chặt giữa tri thức khoa học và ký ức nguồn cội. Hình ảnh một nhà khoa học gốc Việt mặc bộ đồ phi hành gia, nhìn xuống mảnh đất quê hương từ quỹ đạo, nhanh chóng trở thành biểu tượng lan tỏa trong cộng đồng người Việt. Đó là biểu tượng về sự trở về trong tâm thức, là minh chứng rằng trí tuệ Việt Nam không hề bị giới hạn bởi biên giới địa lý, mà có thể hiện diện và tỏa sáng ngay cả trong lĩnh vực khoa học không gian - một lĩnh vực vốn được xem là đỉnh cao của tri thức nhân loại.

Tiến sĩ Eugene H. Trinh trong khoang vi trọng lực của chuyến bay STS-50

Niềm tự hào của người Việt ở nước ngoài

Trong những sự kiện văn hóa và giáo dục tại Mỹ và nhiều quốc gia khác, từ Tháng Di sản người Mỹ gốc Á - Thái Bình Dương cho đến các chương trình khuyến khích thanh thiếu niên theo đuổi STEM, tên tuổi của tiến sĩ Eugene H. Trinh luôn được nhắc đến với sự kính trọng. Ông không chỉ là một nhà khoa học với thành tựu nổi bật, mà còn là một gương mặt biểu tượng để minh chứng rằng người Việt có thể đứng trong hàng ngũ các nhà nghiên cứu tiên phong của thế giới. Chính sự hiện diện của ông trong lĩnh vực khoa học vũ trụ đã khẳng định vị thế trí tuệ Việt Nam trên bản đồ tri thức quốc tế.

Với cộng đồng người Việt hải ngoại, câu chuyện của tiến sĩ Eugene H. Trinh khẳng định rằng bản sắc và nguồn cội không hề bị phai nhạt, ngay cả khi hội nhập vào xã hội toàn cầu. Với giới trẻ trong nước, hình ảnh của ông là động lực để nuôi dưỡng khát vọng học tập, nghiên cứu và vươn ra thế giới bằng tri thức. Còn với cộng đồng khoa học quốc tế, ông là minh chứng cho sự bền bỉ, kỷ luật và trung thực trong nghiên cứu - những phẩm chất đã đưa ông từ một cậu bé rời Sài Gòn năm 2 tuổi trở thành nhà khoa học góp phần vào những sứ mệnh lớn của NASA.

Tầm vóc của tiến sĩ Eugene Trinh vượt xa khuôn khổ một bản tiểu sử trí thức. Ông được ghi nhận là một trong những nhà khoa học gốc Việt có ảnh hưởng lớn nhất trong lĩnh vực nghiên cứu vũ trụ, minh chứng rằng người Việt có thể hiện diện và đóng góp trong những ngành khoa học tinh hoa nhất của nhân loại. Đó là thành tựu bền vững và giá trị lâu dài, khẳng định rằng tri thức, khi được theo đuổi bằng kỷ luật và sự trung thực, không chỉ nâng tầm mỗi cá nhân mà còn gắn kết cộng đồng và mở ra những cánh cửa mới cho khoa học thế giới.

Khi nhắc đến tiến sĩ Eugene H. Trinh, người ta không chỉ nhớ đến danh xưng “người Mỹ gốc Việt đầu tiên bay vào vũ trụ”, mà còn nghĩ đến một biểu tượng văn hóa và khoa học mang tầm vóc toàn cầu. Biểu tượng ấy gieo vào lòng người Việt niềm tin rằng trí tuệ Việt Nam luôn có chỗ đứng trong những không gian tri thức cao nhất của nhân loại.

Tiểu Vũ

Nguồn Một Thế Giới : https://1thegioi.vn/eugene-h-trinh-nha-khoa-hoc-goc-viet-va-hanh-trinh-bay-vao-vu-tru-246335.html