Gian dối dữ liệu phân tích môi trường đã 'tẩy trắng' các nguồn độc hại, gây hậu quả quá lớn

một giờ trướcBài gốc

Cơ quan điều tra Bộ Công an đấu tranh với đối tượng trong vụ án can thiệp vào hệ thống quan trắc môi trường. Ảnh: VTV

Phóng viên Báo Phụ nữ Việt Nam đã có cuộc bàn luận về vấn đề này cùng PGS.TS Lê Anh Tuấn, giảng viên Cao cấp, Khoa Môi trường và Tài nguyên Thiên nhiên, Trường Đại học Cần Thơ, nguyên Phó Viện trưởng Viện Nghiên cứu Biến đổi Khí hậu (DRAGON institute - Mekong).

PGS.TS Lê Anh Tuấn. Ảnh: NVCC

Phóng viên: Thưa PGS Lê Anh Tuấn, vụ án liên quan tới việc gian dối trong can thiệp, chỉnh sửa dữ liệu phân tích môi trường vừa được Bộ Công an và Công an một số tỉnh, thành phía Bắc khởi tố, cho thấy mảng tối trong việc lắp đặt, vận hành, quản lý các trạm quan trắc môi trường tự động. Là nhà khoa học nghiên cứu và giảng dạy trong lĩnh vực này, ông có ý kiến như thế nào?

PGS.TS Lê Anh Tuấn: Theo tôi, sự việc gian dối trong cố ý can thiệp, chỉnh sửa dữ liệu phân tích môi trường của các cơ sở sản xuất có đầu ra xả thải không khí, nước và chất rắn lớn, có ảnh hưởng lan rộng ra môi trường, các vùng dân cư, sản xuất và các hệ sinh thái thiết yếu, chẳng hạn như các nhà máy nhiệt điện than, công ty luyện nhôm thép… Đây là hành vi vi phạm pháp luật nghiêm trọng, thuộc trách nhiệm chính của đơn vị vận hành và cả cơ quan quản lý, giám sát hệ thống trực tiếp.

Sự gian dối này đã "tẩy trắng" các nguồn độc hại, biến các thông số môi trường từ vượt ngưỡng từ cảnh cáo, báo động thành ngưỡng an toàn trong quy chuẩn cho phép. Hành vi này đã có thể tạo ra các nguy cơ tích lũy lâu dài, có thể rất nhiều năm, cho xã hội và tài nguyên quốc gia, ảnh hưởng uy tín chính phủ, quốc gia và làm lệch lạc những nghiên cứu quy hoạch chiến lược, đánh giá tác động sức khỏe, sinh mạng của con người và hệ sinh thái.

Phóng viên: Cơ quan điều tra hiện đang làm rõ về 2 thủ đoạn can thiệp, chỉnh sửa kết quả quan trắc. Thứ nhất là chỉnh sửa từ xa bằng phần mềm thông qua kết nối Internet. Thứ hai là can thiệp trực tiếp bằng thủ đoạn vật lý, thủ công vào hệ thống hút mẫu, thiết bị phân tích tại trạm quan trắc. Có nghĩa là các thủ đoạn này đã "thập diện mai phục" để thay đổi kết quả quan trắc môi trường. Trong chuyên môn, có cách nào nữa để đảm bảo về việc khó có thể thay đổi, can thiệp được kết quả quan trắc không, thưa ông?

PGS.TS Lê Anh Tuấn: Về lý thuyết và thực tế thì có thể có nhiều giải pháp ngăn ngừa việc thay đổi, can thiệp được kết quả quan trắc. Tuy nhiên, yếu tố liêm chính và đạo đức của con người thực thi vẫn là mấu chốt chính.

Về giải pháp công nghệ "cứng" như có những thiết bị quản lý hệ thống thông tin môi trường minh bạch, công nghệ phân tích tự động, không thể chỉnh sửa, quy trình lưu mẫu đối chứng, kỹ thuật giám sát chéo qua các thông số thứ cấp…

Về quản tri như là những biện pháp "mềm" thì phải có sự tham gia từ những đơn vị khác nhau độc lập, không thể giao khoán mọi việc quan trắc hết cho một đơn vị như Cục Môi trường (Bộ Nông nghiệp và Môi trường), mà phải có thêm những đơn vị có quyền kiểm chứng độc lập như Bộ Khoa học Công nghệ, Bộ Công an hay một số tổ chức xã hội, Viện nghiên cứu, trường đại học…

PGS.TS Lê Anh Tuấn lấy mẫu thực vật ngoài đồng ruộng. Ảnh: NVCC

Phóng viên: Theo PGS, các bên tham gia vào các thủ đoạn gian dối kết quả quan trắc môi trường thì sẽ được hưởng lợi lộc thế nào, ra sao mà họ phải rắp tâm thực hiện bằng nhiều biện pháp như vậy?

PGS.TS Lê Anh Tuấn: Chi phí xử lý ô nhiễm môi trường có thể rất lớn và phức tạp, ảnh hưởng đến doanh thu, việc suy trì hoạt động và trách nhiệm pháp lý của các đơn vị sản xuất.

Với thủ đoạn móc nối, chỉnh sửa gian dối, hay làm đẹp báo cáo… sẽ tạo ra những lợi lộc rất lớn cho những kẻ xấu nhưng ở chiều ngược lại sẽ là những tổn thất khó có thể khắc phục về kinh tế, xã hội và môi trường cho đất nước.

Phóng viên: Hậu quả trước mắt và lâu dài của việc thay đổi số liệu quan trắc môi trường ra sao?

PGS.TS Lê Anh Tuấn: Hậu quả thì vô cùng lớn, cả trước mắt và lâu dài.

Việc làm gian dối này, trước mắt là ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe con người và sinh vật khác khi họ phải thường xuyên hít khói bụi, nước xả thải có độc chất hay kim loại nặng hay chất thải rắn khó xử lý. Các ô nhiễm môi trường sẽ làm các sản xuất khó khăn, chất lượng kém và khó cạnh tranh trên thị trường.

Về lâu dài, có thể làm nảy sinh các căn bệnh nan y cho con người, có thể ảnh hưởng đến sinh mạng. Hệ sinh thái và tài nguyên thiên nhiên sẽ dần bị suy kiệt, khó khắc phục hoặc muốn phục hồi với chi phí rất lớn.

Về uy tín quốc tế, phát hiện này sẽ là một vết đen cho uy tín quốc gia, hàng hóa xuất khẩu sẽ bị giám sát nghiêm ngặt và môi trường hợp tác, đầu tư sẽ bị dè đạt hơn khi người nước ngoài nghi ngờ các số liệu phân tích từ cơ quan quản lý.

Trong nước, niểm tin xã hội giảm sút, và gia tăng sự nghi ngờ với các số liệu chính thống, thậm chí dự luận còn cho rằng con số tỷ lệ phát hiện gian dối có thể cao hơn và nghiêm trọng hơn. Các cơ quan và chuyên gia khoa học sẽ bị số liệu giả dối làm cho những phân tích, đánh giá và đề xuất cũng sai lệch theo.

PGS.TS Lê Anh Tuấn đo độ mặn của nước. Ảnh: NVCC

Phóng viên: PGS có những đề xuất nào hay không trong việc đảm bảo số liệu quan trắc môi trường? Ông đánh giá các đề xuất này áp dụng vào thực tiễn ra sao?

PGS.TS Lê Anh Tuấn: Thật ra, có những giải pháp kỹ thuật và quản trị để chống việc gian dối số liệu quan trắc môi trường.

Các giải pháp khoa học và công nghệ "cứng" có thể áp dụng như phát triển hệ thống Internet vạn vật (IoT) kết hợp với công nghệ blockchain nhằm hỗ trợ thu thập dữ liệu tự động tại nguồn theo thời gian thực, bất biến về thông số, có thể truy vết, lưu mẫu tự động và hạn chế các can thiệp, lỗi thao tác của con người. Đồng thời, áp dụng hệ thống GPS và ảnh viễn thám (RS) để xác minh vị trí không gian và các thay đổi màu sắc môi trường từ trên cao và xa, đồng thời phát tự động cảnh báo.

Cás biện pháp quản trị "mềm" là buộc các bên liên quan phải khai và có trách nhiệm giải trình cho mọi ý kiến các nghi ngờ về biến động lớn, thậm chí "ổn định" dữ liệu quan trắc.

Về luật pháp, phải có những quy định nghiêm ngặt, mang tính răn đe như quy định buộc các nhà điều hành phải chịu trách nhiệm về tính chính xác của dữ liệu, với các hình phạt nghiêm khắc đối với hành vi gian lận, đảm bảo tuân thủ. Thậm chí cho phép hoặc khuyến khích người dân hoặc cộng đồng phản ánh, khiếu nại ra tòa án buộc các đơn vị gian lận, tiếp tay cho gian lận hoặc thiếu trách nhiệm để xảy ra gian lận phải bồi thường những thiệt hại về sức khỏe hoặc kinh tế do các hậu quả gian đối này.

Phóng viên: Trân trọng cảm ơn PGS về cuộc bàn luận này!

PGS.TS Lê Anh Tuấn học chuyên ngành Thủy nông và Cải tạo đất tại Trường Đại học Cần Thơ. Sau khi tốt nghiệp Đại học, ông được trường Đại học Cần Thơ giữ lại làm giảng viên của trường. Đến năm 1989, ông nhận được học bổng của Học viện Công nghệ Châu Á (AIT, Thái Lan) lấy bằng Master of Engineering về Kỹ thuật Tài nguyên Nước. Ông nhận được học bổng PhD và hoàn thành luận án Tiến sỹ tại Đại học Thiên Chúa giáo Leuven, Vương quốc Bỉ năm 2008 với bằng cấp Tiến sỹ Khoa học và Kỹ thuật Sinh học, chuyên sâu vào lĩnh vực Thủy học Môi trường (Environmental Hydrology). Ông cũng từng là chuyên gia cho Chính phủ Lào về Phát triển Nông Lâm trong các giai đoạn 1993 – 1998 và 2002 - 2004.

PGS.TS Lê Anh Tuấn hiện là Giảng viên Cao cấp của Khoa Môi trường và Tài nguyên Thiên nhiên của Trường Đại học Cần Thơ, nguyên Phó Viện trưởng Viện Nghiên cứu Biến đổi Khí hậu (DRAGON institute - Mekong). Ông hiện tập trung giảng dạy, nghiên cứu và chuyển giao kỹ thuật liên quan đến các vấn đề Nguồn nước, Môi trường, Biến đổi Khí hậu ở khu vực Châu thổ sông Mê Kông.

160 trạm quan trắc môi trường đã bị can thiệp, chỉnh sửa, làm sai lệch số liệu

Theo thông tin ban đầu, hàng loạt nhà máy như Nhiệt điện Quảng Ninh, Nhiệt điện Hải Phòng, Nhiệt điện Thái Bình 2, các công ty nhôm, thép, các công ty môi trường là những đơn vị lớn phát ra khí thải, nước thải.

Tuy nhiên, các chỉ số về môi trường khi được truyền về cơ quan quản lý là Sở Nông nghiệp và Môi trường đều bị can thiệp, chỉnh sửa từ vượt ngưỡng cho phép thành trong ngưỡng cho phép.

Trong số các bị can bị khởi tố, bắt tạm giam có Lê Việt Cường, Phó Tổng giám đốc Công ty cổ phần Nhiệt điện Quảng Ninh; Nguyễn Văn Trung, Phó quản đốc phân xưởng vận hành trạm quan trắc và Lương Công Bính, chuyên viên Phòng Kỹ thuật và An toàn thuộc Công ty cổ phần Nhiệt điện Quảng Ninh.

Đinh Thu Hiền

Nguồn Phụ Nữ VN : https://phunuvietnam.vn/gian-doi-du-lieu-phan-tich-moi-truong-da-tay-trang-cac-nguon-doc-hai-gay-hau-qua-qua-lon-238260403123927588.htm