Gỡ khó pháp lý để phát triển AI

3 giờ trướcBài gốc

Khi thể chế là "điểm nghẽn" của đổi mới sáng tạo

Sự phát triển của AI tại Việt Nam trong những năm qua đã đạt được những bước tiến đáng kể. Tuy nhiên, thực tế triển khai cho thấy các doanh nghiệp và nhà khoa học đang đối mặt với nhiều rào cản vô hình. Đó là sự thiếu vắng các quy định về quyền sở hữu dữ liệu, trách nhiệm pháp lý khi hệ thống AI gây ra sai sót, hay đơn giản là chưa có một quy chuẩn kỹ thuật thống nhất để đánh giá chất lượng sản phẩm AI.

Sự phát triển nhanh của AI đang đặt ra nhiều vấn đề mới như rủi ro xâm phạm dữ liệu cá nhân, khả năng gây nhầm lẫn thông qua nội dung tổng hợp sâu, cũng như khoảng trống pháp lý trong xác định trách nhiệm khi hệ thống gây thiệt hại.

Nhiều doanh nghiệp khởi nghiệp trong lĩnh vực này chia sẻ rằng, họ thường xuyên rơi vào tình trạng "vừa chạy vừa xếp hàng" vì chưa có khung pháp lý điều chỉnh các mô hình kinh doanh mới. Điều này không chỉ gây tâm lý e ngại cho các nhà đầu tư mà còn làm chậm tiến trình thương mại hóa các sản phẩm AI thuần Việt. Do đó, việc Bộ Khoa học và Công nghệ khẩn trương hoàn thiện dự thảo Nghị định hướng dẫn Luật Trí tuệ nhân tạo số 134/2025/QH15 được xem là hành động kịp thời để "cởi trói" cho sức sáng tạo.

Quản trị rủi ro: Cách tiếp cận linh hoạt và hiện đại

Điểm sáng lớn nhất trong dự thảo lần này chính là phương pháp quản lý dựa trên mức độ rủi ro. Thay vì áp dụng một bộ quy tắc cứng nhắc cho tất cả các loại hình AI, dự thảo phân chia thành các cấp độ rủi ro khác nhau: Cao, Trung bình và Thấp.

Với các hệ thống AI rủi ro thấp (như các ứng dụng giải trí, chỉnh sửa ảnh thông thường), doanh nghiệp được tạo điều kiện tối đa để phát triển mà không gặp quá nhiều thủ tục hành chính. Ngược lại, đối với các hệ thống AI rủi ro cao áp dụng trong y tế, tài chính, hay quản lý trật tự xã hội, các yêu cầu về tính minh bạch, khả năng giải trình và sự kiểm soát của con người được đặt lên hàng đầu.

Cách tiếp cận này giúp cơ quan quản lý tập trung nguồn lực vào những lĩnh vực có tác động lớn đến quyền con người và an ninh quốc gia, đồng thời vẫn giữ được "khoảng thở" cho thị trường tiêu dùng rộng lớn. Đây cũng là xu hướng chung mà các nền kinh tế lớn như EU hay Hoa Kỳ đang áp dụng, giúp các sản phẩm AI của Việt Nam dễ dàng tương thích với tiêu chuẩn quốc tế trong tương lai.

"Sandbox" - Lối ra cho những ý tưởng đột phá

Một trong những giải pháp then chốt để gỡ khó cho doanh nghiệp chính là cơ chế thử nghiệm có kiểm soát (Sandbox). Dự thảo Nghị định đã dành một chương riêng để quy định về vấn đề này. Sandbox cho phép các doanh nghiệp triển khai sản phẩm AI mới trong một không gian hạn chế (về quy mô, thời gian, đối tượng khách hàng) dưới sự giám sát chặt chẽ của cơ quan quản lý.

Trong không gian này, các quy định pháp lý chưa kịp điều chỉnh hoặc còn chồng chéo có thể được tạm thời miễn giảm. Kết quả từ Sandbox sẽ cung cấp dữ liệu thực tiễn quý giá để các nhà hoạch định chính sách hoàn thiện pháp luật, thay vì ngồi phòng máy lạnh để "đoán" về công nghệ. Đây chính là "vùng đệm" quan trọng giúp giảm thiểu rủi ro cho doanh nghiệp và đảm bảo an toàn cho xã hội trước khi một công nghệ mới được tung ra đại trà.

Minh bạch dữ liệu và đạo đức AI

Dữ liệu được ví như "dầu mỏ" của kỷ nguyên AI, nhưng khai thác thế nào để không vi phạm quyền riêng tư là một bài toán hóc búa. Dự thảo Nghị định lần này đã cụ thể hóa các quy định về quản trị dữ liệu, yêu cầu các đơn vị phát triển phải đảm bảo nguồn dữ liệu sạch, không có định kiến và tuân thủ nghiêm ngặt Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân.

Bên cạnh đó, vấn đề đạo đức AI cũng lần đầu tiên được đưa vào khung pháp lý một cách rõ nét. Việc bắt buộc gắn nhãn nội dung do AI tạo ra và quy định về trách nhiệm giải trình của thuật toán sẽ giúp ngăn chặn vấn nạn tin giả, lừa đảo qua deepfake – những vấn đề đang gây nhức nhối trong dư luận thời gian qua.

Kỳ vọng vào một hệ sinh thái AI vững mạnh

Việc hoàn thiện hành lang pháp lý không chỉ đơn thuần là đưa ra các lệnh cấm hay sự cho phép, mà là xây dựng một hệ sinh thái đồng bộ. Dự thảo còn đề cập đến việc thành lập Cổng thông tin điện tử một cửa về AI và Cơ sở dữ liệu quốc gia về hệ thống AI. Những hạ tầng số này sẽ giúp giảm bớt chi phí tuân thủ cho doanh nghiệp, giúp họ dễ dàng tiếp cận các quy chuẩn và báo cáo sự cố một cách nhanh chóng.

Lộ trình thực thi Luật Trí tuệ nhân tạo bắt đầu từ ngày 01.3.2026 đang đến gần. Nếu các văn bản dưới Luật, đặc biệt là Nghị định này, được ban hành kịp thời và sát với thực tiễn, Việt Nam hoàn toàn có thể hiện thực hóa mục tiêu nằm trong nhóm 4 quốc gia dẫn đầu về AI tại khu vực ASEAN.

Gỡ khó về pháp lý chính là bước đi đầu tiên nhưng quan trọng nhất để biến trí tuệ nhân tạo từ một khái niệm công nghệ xa xỉ thành một công cụ hữu ích, đóng góp trực tiếp vào tăng trưởng kinh tế và cải thiện chất lượng cuộc sống của người dân. Khi hành lang pháp lý đủ rộng và vững chắc, "đường băng" cho AI Việt Nam cất cánh sẽ không còn xa.

Nam Phong

Nguồn Một Thế Giới : https://1thegioi.vn/go-kho-phap-ly-de-phat-trien-ai-245903.html